Mataruppskriftir

Hrísgrjón í ofni með fetaosti og granateplasalsa

Þessi hrísgrjónauppskrift er stórkostleg og er úr Simple-bók Ottolenghi. Að baka þau í ofni, eins og hér er gert, klikkar ekki, ekki heldur þegar tugir eru í mat. Þessi réttur hefur m.a. verið eldaður fyrir 700 manna hátíð! Rétturinn er ljómandi meðlæti, bökuðu rótargrænmeti, hægelduðu lambakjöti eða svínakjöti. Hægt er að undirbúa salsað nokkrum klukkustundum áður og geyma í ísskáp.

Fyrir 6 manns

Hráefni

400 g basmati hrísgrjón

50 g smjör, brætt

800 ml sjóðandi vatn

50 g mynta (40 g á stilkum; lauf af 10 g rifin niður fyrir salsað)

150 g fetaostur, mulinn í 1–2 cm bita

Salt og svartur pipar

Salsa

40 g grænar ólífur, steinhreinsaðar og skornar í þunnar sneiðar (nota stundum capers í stað ólífanna).

Granateplafræ (um 90 g)

50 g valhnetur, létt ristaðar og gróft brotnar (eða pekanhnetur)

3 msk ólífuolía

1 msk granateplasíróp (pomegranate molasses) – eða hunang

1 lítið hvítlauksrif, marið

Matseld

  1. Hitið ofninn í 230°C (blástur), eða eins heitan og hann kemst.
  1. Setjið hrísgrjónin í eldfast mót með háum brúnum (um 20 × 30 cm).

Kryddið með ¾ tsk salti og vel af pipar. Hellið brædda smjörinu og sjóðandi vatni yfir. Leggið myntustilkana ofan á og lokið mótinu þétt með álpappír svo allt sé vel lokað. Bakið í 25 mínútur, þar til hrísgrjónin eru létt og mjúk og allur vökvinn hefur sogast upp. 

  1. Á meðan: Setjið allt hráefni í salsað (nema rifnu myntuna, 10 g) í meðalstóra skál með ¼ tsk salti. Blandið vel saman og setjið til hliðar.
  1. Takið hrísgrjónin úr ofninum og fjarlægið álpappírinn. Takið laufin af myntustilkunum (stilkunum er hent) og setjið laufin aftur út á hrísgrjónin. Stráið fetaostinum yfir og hrærið eða ýtið þeim niður í hrísgrjónin.

Rétt áður en borið er fram: hrærið rifnu myntunni út í salsað og dreifið því jafnt yfir hrísgrjónin. Berið fram heitt.

Bæn: Þökkum Drottni, því að hann er góður – og miskunn Guðs varir að eilífu. Amen. 

Greinar og pistlar

Hlutverk presta – 1991

Skilgreind hlutverk presta þjóðkirkjunnar er að boða orð Guðs, veita sakramenti, þjóna fólki og lifa í trú og af ábyrgð. En auk kirkjulegra eða guðfræðilega skilgreindra hlutverka hafa prestar löngum verið kallaðir til starfa í þágu samfélaganna sem þeir þjóna. Það eru samfélagshlutverk þeirra. En svo eru áhugamál persónanna að baki hempu og krafa, gáfur þeirra og vöggugjafir. Hlutverk, uppeldi, ástríða, menntun, köllun og metnaður fléttast saman í mönnunum.

Eftirfarandi yfirlit hér að neðan varð til þegar ég undirbjó fund presta í Skálholti áratug fyrir lok síðustu aldar. Með flokkuninni reyndi ég að lýsa mismunandi hugðarefnum, áherslum og jafnvel sjálfsskilningi klerka. Af því flokkunin var lituð og frökk – þótti sumum kollegum mínum  – urðu umræður á fundinum. Svona var listinn anno 1991.

Embættismaðurinn

Sinnir hinum formlegu embættisverkum af vandvirkni, skilar skýrslum réttilega, messar samkvæmt ákvæðum og óskum og sinnir embætti kvillalaust en ekki endilega af ástríðu eða neinum sérlegum áhuga. Hlutverk fyrst og fremst formlegt. Embættismaðurinn vill festu en forðast helst óþarfar breytingar.

Listamaðurinn

Listamaðurinn er t.d. skáld-presturinn, ljóðskáld eða rithöfundur. Margir prestar eru vísnavinir, þ.e. hagyrðingar en skáldunum fer líklega fækkandi í prestahópnum. Til eru afbragðshljóðfæraleikarar í stétt presta. Þá eru til nokkrir frístundamálarar í stéttinni, drátthagir og einnig góðir ljósmyndarar. Trú og list eru jú systur en óþarfi samt að rugla þeim saman. 

Fræðimaðurinn

Sá verður sérfræðingur á einhverju sviði fræða. Guðfræðin liggur eðlilega beint við og margir sérhæfast t.d. í helgisiðum og helgisiðafræðum, sálgæslu eða öðrum greinum prestsskapar og guðfræði. Aðrir leggja fyrir sig lögfræði, þjóðfræði, almenna eða sértæka sögu t.d. héraðs eða lista, ættfræði, bókmenntir eða sálfræði. Áður urðu menn sér úti um sérfræði af þessu tagi með lestri og iðkun en nú á síðari árum æ meir með formlegu viðbótarnámi.

Sérfræðingurinn

Til er að verða hópur prestar, sem hefur aflað sér sérstakrar hæfni t.d. í viðtalsmeðferð eða sjúkrahússtörfum. Sérfræðin er ekki síst í sálgæslugeiranum.

Skemmtarinn

Beitir sér á gleðisviðinu, tekur þátt í spilamennsku, veislustjórn, skemmtiræðum við gleðileg tækifæri, leikfélagi, vísnagerð í gáskaþágu, hefur gjarnan á vörum brandara- eða skemmtisögur. Mun meiri krafa er á dreifbýlispresta í þessum efnum en þéttbýlispresta. En þó er þess víðast vænst, ef ekki með beinum þá með óbeinum hætti, að presturinn skemmti fólki. Stundum er jafnvel ætlast til af prestum að þeir séu n.k. uppistandarar í athöfnum, jafnvel útförum. 

Aukaverkahetjan

Það er presturinn, sem einbeitir sér markvisst á þéttbýlissvæðum að jarða, skíra og gifta sem flesta. Sumum er þessi þáttur mikilvægur tekjuþáttur en öðrum í bland sjálfsvirðingarþáttur inná- sem útá-við. Einstaka prestur lendir í miklum aukaverkum vegna starfa við ákveðna kirkju eða hverfi eða vegna sérstakrar hæfni eða umtals og frægðar.

Uppalandinn

Prestar hafa  fyrr og síðar sinnt uppeldis- og kennslumálum, verið iðnir við uppfræðslu, enda í samræmi við vígslubréf og hefð. Margir hafa verið upplýsingarmenn í anda og beitt sér í kennslu og svo er enn. Fróðleiksfúsir Íslendingar og skólakerfi þjóðarinnar hefur notið prestanna, já um aldir. Margir prestar hafa og verið kunnir að hæfni í kennslu og margreyndir í fræðslustarfi kirkjunnar. Presar hafa leitað í kennslu vegna hugsjóna, aukatekjuþarfa eða vegna neyðar í skólastofnun þess samfélags sem þeir þjóna. 

Safnarinn

Áður voru prestar einhverjir dyggustu bókakaupendur þjóðarinnar og áttu sumir mikil söfn, sem voru jafnvel til einangrunar illa byggðum prestssetrum (ég veit af prestssetri í Árnessýslu sem kólnaði mjög þegar prestur fór með safnið sitt)! Einstaka sérhæfðu sig í bókasöfnun t.d. ljóðasöfnun eða tímaritasöfnun. Svo eru safnarar meðal presta með önnur mið, s.s. tækjasafnarar t.d. myndavélasafnarar, tölvusafnarar, frímerkjasafnarar – sagnasafnar og vísna flokkast jafnvel undir þennan lið.

 Búhöldur

Vegna launaskipunar voru margir prestar bændur og héldu áfram búskap af ýmsum ástæðum eftir að prestar komust á launaskrá ríkisins í upphafi 20. aldar. Margar prestssetrajarðir voru góðar bújarðir. Eiginlegum bændum fer fækkandi þótt ýmsir séu enn með hobbýbúskap vegna aðstæðna. Hins vegar eru margir prestar sem sameina sérþekkingu tekjuaukningu með sérhæfingu á einhverju sviði. Tölvuprestarnir fylla flokk nútíma búhölda – búa við mús í stað fjár.

Stjórnandinn

Með vaxandi safnaðarstarfi hafa ýmsir prestar notið hæfni eða stjórnunaráhuga og skipulags-hyggju eða hæfni hafa leitast við eða verið þrýst í að verða framkvæmdastjórar safnaða. Þá hafa einstaka prestar sinnt launuðum eða ólaunuðum stjórnunarstöðum í félagssamtökum og einnig stofnað fyrirtæki í viðskiptum.

Félagsmálafrömuður

Sinnir mjög félagsmálum og gæti jafnvel talist óformlegur félagsmálastjóri samfélagsins. Á ekki síst við presta í dreifbýlinu.

Hvað af þessu passar enn? Áhugavert væri að einhver tækju sig til og skoðuðu hvaða áherslubreytingar hafa orðið í prestahópi þeirra sem nú þjóna í þjóðkirkjunni, 35 árum eftir að þessi listi varð til.

Myndin er af hinum góða guðfræðingi, prédikara og félaga, Peder Skov Jakobsen, Kaupmannahafnarbiskupi. Ég tók myndina af honum þegar við vorum eitt sinn að undirbúa Porvoo-messu í Karlskirkjunni í Tallinn, Eistlandi.

 

Greinar og pistlar

Að deyja í tölvuheimi

Rafræna lífslokaskráin. Hver er hún og skiptir hún máli? Við Elín skrifuðum grein um undirbúning hins rafræna dauða. Dapurlegt já, en jafnvel lífsnauðsynlegt! Það er ljómandi að skrifa erfðaskrá og hinsta vilja. En þriðja skráin – hún er líka mikilvæg. Hvet þig til að vinna þín mál af ábyrgð og til enda. Greinin birtist í www.lifdununa.is og eftirfarandi: 

Allir deyja en þó öðru vísi en fyrir hundrað árum! Facebook les t.d. ekki dánartilkynningar, veit ekkert um útfarir eða tilfinningar og sorgarvinnu. Samfélagsmiðlarnir halda áfram að minna á afmælisdaga látins fólks nema ráðstafanir séu gerðar. Ef fólk veit ekki um dauðsföll smellir það oft hamingjuóskum á afmælisdögum inn á síðu hinna látnu.

Tölvukerfi fyrirtækja senda áminningar um gjaldfallnar greiðslur þegar ekki hefur verið tilkynnt um lát greiðenda. Heilalaus spjallmenni vita hvorki um dáið fólk út í bæ né syrgjandi ættingja. Nýlega sendi fyrirtæki í Reykjavík greiðsluaðvörun á heimili dáins manns. Ávarpið var svona: „Hæ, látinn.“ Fyrirtækið vildi ekki missa góðan kúnna og erindið var að bjóða hinum látna bætt kjör! Ástvinirnir líða fyrir svona skothríð.

Rafræn tengsl fólks halda áfram þó það sé komið undir græna torfu nema þau séu meðhöndluð með ákveðnum hætti. Við ættum því sjálf að ákveða rafræn lífslok okkar. Í þeim efnum er skynsamlegt að gera ráðstafanir til að styðja ástvini okkar og auðvelda þeim frágang mála. Það er þarft að gera erfðaskrá til að ákveða fjármálin, skipuleggja eigin útför með hinsta vilja en líka útbúa rafræna lífslokaskrá.

Lífslokaskrá

Fólk ætti að gera lista yfir rafræna reikninga sína, netföng, samfélagsmiðla, bankareikninga, rafræn skilríki, félagaaðild og hverjum er greitt fyrir reglulega þjónustu. Einnig að skrifa niður hver séu notendanöfn og lykilorð t.d. að tölvum, og staðfestingarleiðir. Þennan lista þarf að varðveita. Margir stafrænir geymslumöguleikar eru til og hægt að tilnefna í erfðaskrá stafrænan erfingja sem hafi aðgang að listanum eftir lát eigandans. Hægt er að handskrifa lífslokaskrá eða skrá hana rafrænt og prenta út og geyma með öðrum persónulegum gögnum sem ástvinir hafa aðgang að.

Rafrænar ráðstafanir

Samfélagsmiðlar hafa ferla um lokanir reikninga. Hjá Facebook er hægt að óska eftir að síðu sé lokað. Fylla þarf út form og senda gögn til staðfestingar. Hjá Google er „Inactive Account Manager“ sem gerir notendum mögulegt að ákveða hvað gerist við aðgang þeirra ef þeir verða óvirkir í ákveðinn tíma. Apple er með svonefnda „Digital Legacy“ og notandi getur veitt öðrum aðgang að ákveðnum gögnum eftir andlát sitt. Hægt er að óska eftir lokun aðgangs á Instagram, X og TikTok með staðfestingargögnum um andlát.Hafa þarf samband við viðkomandi samtök eða félög og biðja um að afskrá aðild með tilvísun í dánarvottorð. Oftast er einfaldast að leita í heimabanka hins látna að áskriftum og nota síðan þær upplýsingar við afskráningu. Margir póstþjónar s.s. Google og Outlook heimila lokun eða aðgengi að pósthólfi með dánarvottorði. Áminningar og sjálfvirkar greiðslur hætta þegar tengdir reikningar eru afskráðir eða gerðir óvirkir.

Rafræn útför

Við viljum ekki að að ástvinir okkar verði fyrir meiðandi áreiti eftir að dauða okkar. Þeir eiga að fá frið fyrir ásókn vitlausra spjallmenna. Til að svo verði er best að huga að ráðstöfunum í tíma. Það léttir syrgjandi lifendum lífið og dregur úr álagi þeirra eftir andlát ástvinar. Útför okkar á helst að vera sómasamleg – líka rafrænt.

Höfundar eru hjónin Elín Sigrún Jónsdóttir, lögmaður hjá BÚUM VEL og fyrrum útfararstjóri, og Sigurður Árni Þórðarson, prestur. Greinin birtist á vefnum www.lifðunúna.is og sést að baki þessari smellu. 

Greinar og pistlar

Sergio Leone – Einu sinni í vestrinu

Við feðgar horfum gjarnan á kvikmyndir saman. Kvikmyndaklassíkin heillar okkur. Í fangið datt gamall DVD-diskur sem fór í spilarann. Það var Once upon a Time in the West, mynd Sergio Leone. Ég sá ekki myndina þegar hún var sýnd fyrst árið 1968 enda var vitund mín á hippatímanum annars staðar en við vestrauppgjör.

Við feðgar vissum að kvikmyndin var einn frægasti vestri allra tíma og höfðum því talsverðar væntingar og aldrei spillir músík Ennio Morricone. En okkur fannst myndin langdregin, hæg og sérkennileg. Senurnar voru teygðar og ekki ljóst til hvers eða af hverju. En landslagið var flott og senurnar voru vel gerðar. Leikaravalið var ljómandi og gaman að sjá gömlu kempurnar lifna á ný.  

Smátt og smátt dagaði á okkur að Leone væri ekki að segja einfalda sögu heldur að lýsa samfélagsbreytingum Ameríku. Gamli heimur byssukarlanna og útlagalífs var að hverfa og nýtt samfélag með bisniss og borgamyndun tæki við. Lestarteinarnir voru tákn um nýjan tíma. Fjallað er um grimmd og ofbeldi lögleysunnar og mikilvægi skipulagsins. Sem sé andstefin um fortíð og framtíð, óreiðu og reglu. Hvernig eiga karlar að vera og hvaða hlutverki gegna konur á breytingatímum? Hinn miskunnarlausi og grimmi Frank (Fonda) er tákn um skefjalaust ofbeldi gamla tímans. Að honum sækir hinn dularfulli Harmonica (Bronson) sem minnir á Greifann af Monte Christo – báðir að hefna fyrir fortíðarhrylling. Aðalkonan í kvikmyndinni er leikin af Claudiu Cardinale og er áhugaverð útgáfa af því sem Kaninn kallar the Southern Lady, sterka konan sem lifir af en líður samt í ofbeldissamfélagi karla.

Hæga myndin hans Sergio Leone var vissulega hæg en vann á þegar dagaði á okkur að hún væri menningaruppgjör og lýsti fæðingu nýs tíma, nýrrar menningar. Á menningarskilum í okkar samtíð lyftir hún upp í vitundina ýmsum stefjum um breytingar og nauðsyn þeirra. Áherslurnar í Trump-pólitíkinni hafa verið á forræði hinna sterku. Íranhernaðurinn, Venezuelaárásin, Grænlandsfurðurnar og Kanadaeineltið hafa verið undarlegt innslag í heimspólitíkina. En þegar maður horfir á þennan gamla vestra rifjast upp að byssuglaði rugludallurinn er fyrirmynd skertra smákarla sem þrá að stjórna og beita ofbeldi hiklaust. Nýjir heimar samgangna, viðskipta og laga taka aldrei algerlega yfir gamla heima. Tuddarnir viðurkenna aldrei ósigur sinn og smæð heldur halda áfram að reyna að ná völdum. Þeir vilja líka ráða í nýjum og reglufastari heimum en síðan breyta honum að eigin þörfum.

Einu sinni í vestrinu er enn í heimspólitík og samskiptum. Tuddarnir eru ekki dauðir heldur lifa í voninni. Klassík er aldrei bara fortíð heldur með merkingarplús sem kryddar íhugun hverrar nýrrar samtíðar. Einu sinni í vestrinu er hæg en þó góð og merkingarþrungin kvikmynd. Og hún spyr okkur: Hvort viljum við lifa í heimi sem stýrt er af lögum og góððri reglu eða heimi sem tuddarnir stjórna og oft með ofbeldi? 

Þögn einkennir kvikmyndina fremur en málæði. Helmingi færri orð eru notuð en í sambærilegum kvikmyndum og setningarnar sem sagðar eru skipta máli. Þessar tvær eru mikilægar lykilsetningar: 

People scare better when they’re dying.

Keep your lovin’ brother happy.

Greinar og pistlar

Heilræði

  1. Forðastu letingjana. Þau eru ekki góðir félagar sem sóa lífi sínu og gera bara það sem er auðvelt og einfalt. Þannig fólk sýgur frá þér lífsorkuna.
  2. Lærðu stöðugt í lífinu. Leitaðu visku og lærðu af reynslunni. Enginn annar getur lifað lífinu fyrir þig eða lagfært það sem þú eyðileggur. 
  3. Axlaðu ábyrgð. Taktu ruslið upp sem verður á vegi þínum. Skilaðu af þér því sem þér er falið í betra ástandi en þegar þú tókst við. Þannig verður til þroskuð og öflug persóna.
  4. Virtu peninga en dýrkaðu þá ekki. Nýttu peninga vel en þjónaðu þeim ekki.
  5. Vertu með Guð í hjartanu og þjónaðu öðrum. Gefðu af þér í lífinu af mildi og gæsku. Jákvæð afstaða kallar á viðbrögð. Umbun er endurgoldin. Þau sem eru gjafmild njóta gjafmildi í lífinu.

Temdu þér aga, mótaðu þér eigin stefnu og lifðu í anda gæsku. Að vera maður er ekki eiga eitthvað heldur að verða. Ákvarðanir í núinu hafa áhrif á fólk til langrar framtíðar.