Greinar og pistlar

Salman Rushdie fyrirgefur ekki

Er hægt að fyrirgefa? Já, það er afstaða Jesú Krists. Er líka hægt að fyrirgefa siðlausu fólki sem kann ekki, vill ekki og getur ekki séð eftir gerðum sínum? Er hægt að gera kröfu til þolenda nauðgana og annars ofbeldis að þeir fyrirgefi dólgunum? Gagnvart slíkum spurningum riðlast rök og raðir. Í kristninni hefur fyrirgefning verið talin ein æðsta dyggð manna. Í ýmsum trúarhefðum og siðfræði er hún tákn um andlega reisn og ræktun friðar. En eru til þær aðstæður að fyrirgefning sé ekki möguleg og jafnvel siðferðilega röng?

Morðtilraunin

Í ágúst 2022 réðst hettuklæddur maður á rithöfundinn Salman Rushdie þegar hann var að hefja fyrirlestur í New York. Árásarmaðurinn stakk hann fimmtán sinnum. Það var raunar nútímakraftaverk að Rushdie lifði árásina af. En hann varð fyrir varanlegum meiðslum og er m.a. blindur á öðru auga. Árásin kom ekki á óvart því Rushdie hafði lengi búið við dauðahótanir vegna bókar hans Söngva Satans, sem herskáum og sérsinna múslimum þótti óguðleg og móðgandi. Tjáningarfrelsi er mikils metið og varið af stjórnarskrám í lýðræðisríkjum. Því var árásin á Rushdie ekki aðeins tilraun til að drepa einstakling, heldur einnig árás á grunngildi þessara samfélaga.

Hnífur

Bók Salman Rusdie um morðtilræðið Hnífur: Hugleiðingar í kjölfar morðtilraunar er merkilegt uppgjör höfundar. Ég las íslensku útgáfuna í góðri þýðingu Árna Óskarssonar. Hnífur er hugleiðing um sársauka, ást og endurheimt mannlegrar reisnar. Rushdie lýsir af einlægni sálarangist sinni og innri baráttu í kjölfar árásarinnar. Um hann hríslaðist líka þakklæti fyrir að hafa lifað af en blandaðist reiði, ótta, skömm, sorg og ást.

Fyrirgefa?

Rushdie var margspurður hinnar vestrænu og kristilegu spurningar hvort hann gæti fyrirgefið árásarmanninum. Svar hans var skýrt og klárt. Nei, hann gæti ekki fyrirgefið honum. Hann sagðist ekki neita að fyrirgefa vegna reiði eða hefndarþorsta, heldur vegna heiðarleika gagnvart sjálfum sér. Rök hans voru að fyrirgefningin myndi brengla túlkun á því sem gerðist. Hún myndi rýra illsku árásarinnar og jafnvel afsaka hana. Hrylling voðaverksins ætti ekki að jafna út með góðvild. Rushdie hafnar að fórnarlömb eigi að fyrirgefa ofbeldismönnum og morðingjum. Hann telur að fyrirgefning án iðrunar sé siðferðileg rökvilla. Hún afsaki ranglæti í stað þess að horfast í augu við það og viðurkenna. Að neita að fyrirgefa geti því verið heiðarlegt og viðurkenning á að sumt sé ófyrirgefanlegt. Að fyrirgefa hnífamanninum væri ekki viturlegt. Að sleppa reiðinni væri eitt en að fyrirgefa allt annað.

Þar er efinn

Afstaða Rushdie sló mig og vakti til íhugunar. Að neita algerlega að fyrirgefa er sjaldgæft í okkar vestrænu samfélögum. Rushdie telur að fyrirgefning verði aðeins sönn í gagnkvæmri ábyrgð og ekki megi leggja á þolendur kröfu um fyrirgefningu sem skilyrðislausa skyldu. Að neita að fyrirgefa telur hann ekki vera harkalega afstöðu. Í heimi þar sem ofbeldi er oft réttlætt með trú eða hugmyndafræði sé það virðingin fyrir lífinu en ekki fyrirgefning sem væri helgasti gjörningur manna.

Nálægð við dauðann varð Salman Rushdie tilefni til róttækrar sjálfsskoðunar. Hvað er þess virði að verja? Rushdie viðurkenndi eigin skömm fyrir að hafa lyppast niður og ekki brugðist hetjulega við árásinni og barist við hnífamanninn. Reiði og sorg blönduðust í viðleitni hans til að skilja hvers vegna list gæti vakið hatur og að bók hans hafi valdið slíku uppnámsfári að margir teldu nauðsynlegt að drepa hann. Smám saman vék reiðin fyrir þakklæti til lækna, eiginkonu hans, vina og lífsins. Ferlið varð honum sem endurfæðing. Rushdie sýnir að endurheimt lífsmáttar eftir ofbeldi krefst ekki aðeins bata líkama heldur líka sálar. Í stað ótta kom mild viska, að lifa áfram væri besta svarið gagnvart þeim sem vilja þagga og hefta tjáningarfrelsi.

Kristnin og rök Rushdie

Jesús Kristur mótaði vestræna fyirgefningarhugsun. Kristnin er umfram önnur trúarbrögð átrúnaður fyrirgefningar, viðsnúnings og nýrra möguleika. Fyrirgefning í kristninni er ekki hugsuð sem umbun fyrir iðrun brotamanna, heldur fremur sem tjáning um líf og vilja til umbreytingar. Rushdie telur það ranga kröfu að þolandi eigi að fyrirgefa þegar gerandinn hefur hvorki iðrast né axlað ábyrgð. En fyrirgefning er ekki viðskiptasamingur heldur skapandi gjörningur til lífs. Fyrirgefning á aldrei að vera sáttaklapp á bak ofbeldismanns heldur ávöxtur þroskaferils persónu þess sem fyrirgefur. Á krossinum fyrirgaf Jesús Kristur þeim sem hvorki iðruðust né báðu um fyrirgefningu. Það var ekki til að afsaka eða gera lítið úr vonskuverkunum heldur ávöxtur opinnar lífsafstöðu sem veitir möguleika og umbreytingu.

Rushdie vill sleppa hatrinu en getur þó ekki fyrirgefið. En vandinn við að fyrirgefa ekki heldur sári þolandans opnu, nærir sársauka og nístir sál. Menn sem loka losna ekki við glæpinn og hefta jafnvel eigin lækningu. Í fyrirgefningu – óháð iðrun – getur fólk losnað við fjötra fortíðar, ofbeldi og hrylling og orðið frjálst. 

Rushdie telur fyrirgefningu vera veikleika eða marklausa hógværð gagnvart ofbeldi. Í því er hann ólíkur hinni hefðbundnu kristnu afstöðu. Kristnin hefur alltaf haldið fram þeim skilningi að fyrirgefning sé róttækt viðnám gegn ofbeldi. Hryllingurinn á hvorki að móta fólk, ferli eða úrvinnslu. Kristnin hvetur til fyrirgefningar en skyldar þó engan til svo skapandi afstöðu. Innsæi Jesú Krists og kristninnar er að fyrirgefning geti breytt öllum forsendum og leikreglum samskipta. Fyrirgefning getur orðið virkt siðferðileg kraftaverk og brotið hatur tuddanna.

Rushdie skilgreinir fyrirgefningu sem rökvillu þegar ofbeldismaðurinn iðrast ekki. Í kristninni er ekki útreiknað réttlæti og þar með ekki hefndarskylda. Fyrirgefningin er ekki endurgjald heldur sú frumafstaða að hið góða eigi að ráða en ekki hið illa. Fyrirgefnin er trúarafstaða og lífsstefna en ekki siðferðileg viðurkenning. Guð elskar og dæmir elskulega og mannfólkið er kallað til að leysa og brjóta hlekki hefndar og böls.

Úrvinnslan

Reiði höfundar hríslast um alla bók hans og litar hana kröftuglega. En hið kristna innsæji er að hvorki Rusdie né aðrir þolendur þurfi að afsaka böl og illvirki eða gera ofbeldi upp röklega. Köllun hans og allra, sem hafa orðið fyrir árásum, er að láta ekki illskuna stjórna eða fjötra sig, ástvini, frændgarð og samfélag.

Hefndarskylda hefur aldrei þjónað lífinu heldur dauðanum. Auga fyrir auga og tönn fyrir tönn-lögmálið skilar hvorki sálarfriði né samfélagssátt. Lífið blómstrar ekki ef aðeins er hugað að debit og kredit. Í fyrirgefningu endurheimta margir nýja sýn á líf og gæði og ná stjórn á eigin lífi og þar með sátt. Að sleppa hnífamönnum er að virða hið róttæka frelsi sem við mannfólkið erum kölluð til. Fyrirgefning er boðskapur um líf þrátt fyrir ofbeldi, brot og dauða. Það er erindi páskanna að dauðinn dó en lífið lifir. Að fyrirgefa er að lifa í ljósi páska en ekki í anda föstudagsins langa.

Salman Rushdie, Hnífur: Hugleiðingar í kjölfar morðtilraunar, Mál og menning.

Mataruppskriftir

Andaconfit taco

Á mínu heimili eru uppskriftir metnar hratt og oftast prufaðar strax. Sumar gera sig og aðrar ekki. Galdur þessarar liggur í samsetningunni frekar en flækjustiginu. Við notum þessa uppskrift aftur síðar því maturinn var lofaður af heimilisfólkinu.

Fyrir 4 (miðað við um þrjú taco á mann)

4 stk. andalæri (t.d. dós úr Krónunni)

12–15 litlar tortillur

ólífuolía til steikingar

5 dl rauðkál, smátt skorið

2 dl majónes

2 dl sýrður rjómi

6 msk. ferskur appelsínusafi

6 jalapeño-sneiðar, smátt skornar

2 dl granateplafræ

5 msk. rauðlaukur, smátt skorinn

2 tómatur, smátt skorinn

Ferskt kóríander eftir smekk

4 msk. ferskur appelsínusafi

Fetaostur

Aðferð

Bakið andaconfit samkvæmt leiðbeiningum – og rífið kjötið í sundur með tveimur göfflum.

Skerið rauðkálið fínt og setjið í skál. Blandið saman majónesi, sýrðum rjóma, appelsínusafa og jalapeño. Hrærið vel og blandið síðan saman við rauðkálið. Skerið rauðlauk, tómat og kóríander smátt. Blandið saman við granateplafræ og appelsínusafa.

Hitið ólífuolíu á pönnu og steikið tortillurnar þar til þær verða létt stökkar. Gætið þess að þær brenni ekki. Setjið saman tacos með því að raða fyrst rauðkálssalati, síðan öndinni, granateplasalsa og að lokum smá fetaosti ofan á.

Uppskriftin var birt í mbl.is og er hægt að nálgast hana að baki þessari smellu. 

Bæn. Þökkum Drottni þvi að hann er góður og miskunn hans varir að eilífu. Amen. 

Greinar og pistlar, Mataruppskriftir

Brauðið sem við brjótum

„Það er gott brauð, sem þið notið við altarisgönguna?” var sagt í kirkjunni eftir skírdagsmessu. Það var ósýrt brauð og þannig brauð hefur Jesús líklega notað í síðustu kvöldmáltíðinni. Upppskriftin er einföld.

 2 bollar af spelt-hveiti

¾ bolli kalt vatn

2 matskeiðar ólívuolía

1 teskeið salt

Blandið hveiti, olíu, salti og vatni saman, hnoðið í þrjár mínútur. Skiptið í 8 hluta. Fletjið hvert stykki í þunna hringlaga köku og stingið hana sem víðast með gafli. Best er að steikja á pönnu, en einnig hægt að baka í ofni við 250°C í 10 mínútur. Pottpanna, þ.e. flatkökupanna gafst mér vel. Athugið, að steikingarhátturinn skiptir máli hvað varðar bragð. Ef nota á brauðið sem matarviðbit er hægt að krydda það með hvítlauk, sesam eða öðru því kryddi, sem fólki líkar best.

 Af hverju notaði Jesús ósýrt brauð á skírdag? Ástæðan er flýtir hinna fornu hebrea er þeir flýðu Egyptaland. Ekki tókst að hefa brauð áður en þotið var af stað og því varð að baka óhefað brauð. Í minningarmáltíðum um flóttann úr þrælakistunni notuðu Gyðingar því ósýrð brauð og þar með Jesús líka. Við getum sem best endurlifað síðustu kvöldmáltíð Jesú með því að nota sams konar brauð og hann og notið þar með allrar táknhefðarinnar.

Mataruppskriftir

Döðlukryddaðar gulrætur

Ottolenghi setti þessa gulrótauppskrift á vefinn að morgni og Elín matreiddi hana að kvöldi! Gulræturnar eru ofnbakaðar og kryddlögurinn er búinn til úr döðlum, sítrónu og baharat-kryddi. Bragðið er súrsætt. Rétturinn er ljómandi sem meðlæti með ýmsum aðalréttum. Við notuðum réttinn sem meðlæti með súmak-kjúklingarétti en hann gengur með alls konar unaðssemdum.

Fyrir 4 – sem hliðarréttur

 Hráefni

700 g gulrætur, afhýddar og skornar á ská í 1 cm þykkar sneiðar

4 msk ólífuolía

½ tsk reykt paprikuduft

½ tsk kúmen, mulið

50 g valhnetur

Kryddjurtalögur

½ rauðlaukur, þunnt sneiddur í hálfmána

1 lítill rauður chilli, fínsneiddur

2 sítrónur (aldinið úr heilli sítrónu en kreistur safi úr annarri – samtals ca 2-3 msk)

20 g kóríander

20 g mynta

Döðlusósa

1 msk baharat-krydd (sjá hér að neðan)

70 g döðlur, grófsaxaðar

½ tsk Aleppo-chilli (eða annað chilli)

1½ tsk döðlusíróp

Fínt sjávarsalt

Matseld

Forhitið ofn í 200°C.

Gulrætur: Blandið gulrótum, 2 msk af ólífuolíu, papriku, kúmeni og 1½ tsk salti á bökunarplötu með bökunarpappír. Bakið í 35 mínútur og hrærið einu sinni – þar til þær fara að taka lit á köntunum.

Valhnetur: Ristið í ofni í 5–8 mínútur og saxið gróft.

Kryddjurtalögur: Blandið lauk, chilli, 2-3 msk sítrónu-safi og -aldin og ¼ tsk salti. Látið standa í 15–20 mín þar til laukurinn mýkist. Blandið síðan um þriðjungi af kryddjurtunum saman við.

Döðlusósa: Skerið endana af heilu sítrónunni, fjarlægið börk og hvíta lagið og saxið aldinið gróft  og fjarlægið steinana. Hitið við vægan hita 2 msk ólífuolíu. Bætið við baharat, döðlum, sítrónunni, Aleppo-chilli (eða öðru chili) og 1 tsk salti. Látið malla í 5–8 mín þar til döðlurnar mýkjast og bragðið blandast. Takið af hitanum, hrærið 1 msk sítrónusafa og döðlusírópi saman við og setjið í skál. Bætið gulrótum, valhnetum og restinni af kryddjurtunum út í sósuna og blandið varlega. 

Borið fram

Setjið gulræturnar á fat og dreifið súrsuðum lauk yfir.

Hvað er baharat? Hægt er að kaupa baharat en Elín bjó til baharat heima. Einföld uppskrift er svona: 2 tsk kúmen; 2 tsk kóríander; 1 tsk svartur pipar; 1 tsk paprika; ½ tsk kanill; ¼ tsk negull; ¼ tsk múskat. Hráefnin eru möluð og blandað saman.

Fallega skeiðin á kennimyndinni er frá Jens.

Bæn: Þökkum Drottni, því að hann er góður og miskunn hans varir að eilífu. Amen.

 

Greinar og pistlar

Trúarhugmyndir Jóns Helgasonar biskups

Jón Helgason (1866-1942) prestaskólakennari og biskup beitti sér á mörgum sviðum menningar- og kirkjumála á Íslandi. Hann varð kunnur málari, ekki síst fyrir sögulegar myndir sínar af Reykjavík og kirkjustöðum, sem hann málaði á biskupsferðum sínum. Mikilvægasta framlag hans var á sviði kirkjumála. Hann ritaði um íslenska og erlenda kirkjusögu. Hann gaf út og ritstýrði kirkjulegum tímaritum, kenndi og mótaði heila kynslóð af prestum og stýrði íslensku kirkjunni í tvo áratugi með biskupslegri röggsemi og stefnufestu. Sögurit hans voru mikil að vöxtum, en líklega má telja predikanir, tímaritagreinar og trúfræðirit hans einna mikilvægasta framlag hans til nýsköpunar. Sú guðfræði, sem hann braut leið, var kennd nýjung og frjálslyndi.

Æviágrip

Jón Helgason fæddist í Görðum 21. júní 1866. Faðir hans, Helgi Hálfdánarson, var þá prestur á Álftanesi en varð síðar á árinu Prestaskólakennari. Jón Helgason fluttist því til Reykjavíkur tæplega ársgamall. Hann lauk guðfræðinámi við Kaupmannahafnarháskóla árið 1892 og fór þá heim til að kenna við Prestaskólann fyrir sjúkan föður sinn. Hann var aðstoðarprestur í Danmörku um sex mánaða skeið árið 1893. Árið 1894 kvæntist Jón Mörthu Maríu Licht (1866-1945), danskri prestsdóttur, sem fluttist með honum til Íslands og reyndist honum tryggur förunautur á fjölskrúðugum ferli. Faðir hans lést þetta ár og var Jón þá kallaður til kennslustarfa við Prestaskólann. Frá 1894 og til 1908 var Jón dómkirkjuprestum til aðstoðar í guðsþjónustuhaldinu. Hann lét sér ekki nægja umfangsmikil kennslustörf og helgihald heldur stofnaði, ritstýrði og skrifaði flestar greinar í tímaritinu Verði ljós. Ritið kom það út á árunum 1896-1904. Hann ritstýrði með Þórhalli Bjarnasyni Nýju kirkjublaði 1906-07. Þegar Þórhallur Bjarnason varð biskup varð Jón Helgason forstöðumaður Prestaskólans. Hann varð svo prófessor við stofnun H.Í. árið 1911 og sum árin deildarforseti. Rektor H.Í. var hann 1914-15. Jón Helgason var skipaður biskup Íslands frá 8. feb. 1917. Gegndi hann því embætti til ársloka 1938. Jón Helgason var afkastamikill málari og rithöfundur. Eftir hann liggur mikill fjöldi myndverka, bóka og ritgerða á sviði guðfræði, kirkjusögu og sagnfræði.[i]

Guðfræðin og áhrifavaldar

Áður en Jón Helgason hóf kennslu við Prestaskólann fór hann á milli þýskra háskóla til að kynna sér það sem efst var á baugi. Þessi ferð varð upphafið að sinnaskiptum Jóns og hafði mikil áhrif á trúartúlkun presta á Íslandi. Á námsárunum í Kaupmannahöfn hafði hann kynnst gagnrýnum sögurannsóknum, svonefndri „biblíukritík“. Einn kennara hans var Frantz Buhl, sem varð meðal kunnustu Gamla testamenntisfræðinga sinnar samtíðar. Var Jón því kunnugur guðfræðiumræðu í þýskum og norrænum háskólum. Las hann ákaft rit umdeildra guðfræðinga samtíðarinnar og notaði þau síðar við kennslu. Kom honum á óvart sókndjörf og víðfeðm fræðimennska Þjóðverja, ekki síst Albrecht Ritschl og lærisveina hans. Þeir voru áberandi í þýskri guðfræði báðum megin aldamótanna 1900. Meðal þeirra voru Wilhelm Herrmann og Adolf von Harnack. Leituðu þeir að upphafi kristninnar, röktu gjarnan sögu trúarkenninga og bentu á hversu trúfræðikerfin væru lituð af gildum og viðhorfum hvers tíma. Lögðu þeir áherslu á sagnfræðirannsóknir, sem þeir töldu leiða til niðurstöðu sem væri vísindalega ábyrgari og trúarlega hagnýtari en trúfræðispuni. Þessar áherslur fóru saman við hneigð Jóns Helgasonar. Hann hafði alla tíð mikinn áhuga á sagnfræði og sérstaklega kirkjusögu. Hann var sannfærður um mikilvægi vísindalegra rannsókna, meðal annars á Biblíunni.

Í Erlangen sótti Jón fyrirlestra hjá Reinhold Seeberg, sem tók seinna við af Adolf von Harnack í Berlín. Þá kynntist Jón Lutthardt í Erlangen og sótti námskeið hjá Hermann Cremer og Otto Zöckler. Áhrifin frá von Harnack og Wilhelm Herrmann voru skýr og koma meðal annars fram í kenningu Jóns um Jesú Krist. Jón taldi klassíska þrenningarkenningu óþarfa og taldi, að Jesús birti fyrst og fremst kærleika Guðs, föður. Áhrif Ritschl-guðfræðinnar á Jón Helgason kom fram í ritum hans í Kirkjublaðinu þegar árið 1894.[1] Jón sagði einnig fleiri hafa haft áhrif á sig eins og Jathos og Campell.[2]Auk guðfræði frá Þýskalandi og Englandi varð Jón fyrir æ meiri áhrifum frá guðfræðingum í Skandinavíu, sérstaklega þeim sem kenndir eru við nýkantíska guðfræði og guðfræðilegan liberalisma. Glímdu þeir við svipaðar aðstæður og Jón Helgason, þ.e. gagnrýna menntamenn gagnvart trúarefnum og nýjar vísindahugmyndir. Þá voru ýmsir prestar í Skandinavíu að leita nýrra leiða vegna predikunar. Menn eins og F. C. Krarup í Danmörku höfðu einnig áhrif á Jón og breyttu hugmyndum hans í guðfræði.[3]

Nýkantíönsk guðfræði

Í lífi, ritum og starfi leitaðist Jón Helgason við að marka trú, trúariðkun og kirkjulífi hlutverk og stöðu, sem ekki yrði haggað af andlegum tískusveiflum, vísindum og samfélagsbyltingum. Augu hans beindust fremur að trú einstaklings en trú í samhengi kirkju eða samfélags. Í nýkantískri guðfræði í Evrópu fann hann útlistanir sem hann síðan aðhylltist. Taldi hann, að hin nýja guðfræði gæti varið trú og kirkju í gagnrýnum heimi. Jón Helgason hafnaði í fyrsta lagi frumspeki og allri heilaleikfimi í trúfræði. Hann hafnaði ennfremur að játningar kirkjunnar væri nauðsynlegur rammi trúarlífs. Vegna þess, að frumspeki hefði svo mótað klassíska trúfræði, væri hún ónothæf. Hann taldi að trú ætti að vera hagnýt. Hún yrði til við guðsfyllingu sálarinnar og væri óháð kenningum eða hugmyndum manna. Almennt greindi Jón mjög skarplega milli eilífðar og tíma, þ.e. himins Guðs og heims og þar með mannlífs í öllum myndum. Það, sem væri á sviði Guðs og eilífðar, taldi hann ávallt mikilvægara en það, sem væri hluti heims. Í ljósi þessa raðaði hann öllu á stiga gilda. Efst ættu að tróna eilífðargildi. Jón hugsaði sér mannlíf sem vegferð um heiminn. Menn gætu kjörið sér örlög og valið hvort klifið væri til hæða eða lotið að því sem neðst væri á stiga gildanna, hinu heimslega. Menn gætu valið á milli þess, að ganga þroskabraut eða dekra við girndir og efnisgæði. Einstaklingur væri samruni eilífðarkjarna og tímanlegs efnis. Köllun manna væri að lifa svo, að öllu væri rétt skipað og þá þannig að hin andlegu sáðkorn fengju að blómstra. Trú taldi Jón Helgason vera sem tengsl tveggja póla. Annars vegar væri sál manns og hins vegar föðurelska Guðs í mynd Jesú. Öll guðfræði Jóns var með einkennum persónulífs og því guðfræði einstaklingshyggju.

Persóna Jesú Krists og hjarta mannsins

Þungamiðja í guðfræði Jóns Helgasonar var persóna Jesú Krists og samband hans við persónu mannsins. Sem næst öll trúfræðiskrif hans fyrr og síðar má skoða í ljósi þessa. Hugmyndir hans breyttust vissulega en þó fyrst og fremst á þann hátt, að hann beindi sjónum æ skarpar að innra sambandi Jesú og manns.[4] Jón greindi milli þess sem hann kallaði „hjarta“ og skynsemi. Kenningar skynseminnar setti hann á óæðri stall, en það sem hugnaðist hinum innri manni, hjartanu. Yfirlýsingar af taginu „kenning er ekkert, lífið er allt“ er víða að finna í ritum hans. Þessi andstæða kenninga og hjarta varðar umfjöllun um flest trúaratriði. Jón greindi að kenningu um frelsun manna og tilfinningu fyrir að hafa frelsast. Klassískar kenningar taldi hann vera of vitsmunalegar og fræðilegar. Hið eina, sem gagnaðist mönnum væri það, sem snerti hjörtu þeirra og persónu. Þegar hann fjallaði um Jesú Krist, ræddi hann ekki um eðli hans eða samband við Guð, heldur aðeins að því hvernig hjarta mannsins gæti tengst Guði með hjálp myndar Jesú. Jón taldi, að Jesús Kristur væri aðeins mikilvægur fyrir menn samtíðar í því, að hann opinberaði elskandi Guð, sem leitar mannlegs hjarta. Kenningu Jesú taldi Jón Helgason væri hægt að draga saman í eitt orð, föðurelsku. Það, sem ekki væri í samræmi við þetta hugtak væri ónauðsynlegt fyrir trúmanninn. Jón benti á, að Jesús hefði ekkert sagt um eðli sambands síns við föðurinn umfram það sem felst í ástinni.

Uppgjör við gömlu guðfræðina

Jón Helgason reyndi að sneiða hjá hvers konar frumspeki og vangaveltum um eðli Guðs og heims. Opinberun Guðs taldi hann ekki varða gerð heims eða í hverju samband föður og sonar er fólgið. Hann hafnaði því guðfræði, sem reynir að blanda saman vitsmunafimleikum við trú einstaklings. Klassíska guðfræði fyrri tíðar taldi hann hafa hafa ruglast í aðalatriðum, þ.e. sambandi einstaklings og Guðs. Kristni og reyndar öll trúarbrögð áleit hann hverfast um samband hjartans við ósýnilegan Guð. Því taldi hann ótækt, að trúfræði fortíðar ætti að móta kenningu samtímans. Kenningar og játningar frá miðöldum og siðbreytingartímanum taldi hann vitnisburð um trúarhugsun fortíðar, en enga bindandi leiðsögn fyrir samtímakristni.

Vegna þess, að Jón Helgason sneri baki við eldri þekkingarfræði og frumspeki hafnaði hann kenningum um erfðasynd, djöful, helvíti og glötun. Taldi hann þessar hugmyndir vera leyfar úreltrar heimsmyndar. En hann hafði ekki í hyggju að snúa baki við allri trúfræði. Hann lagði áherslu á, að mikilvægt væri að nota þekkingarfræði, rannsóknaraðferðir, rökfræði og tungumál nútímans. Þessa kvarða nútímahugsunar setti hann undir meginreglur framfara og gildaröðunar. Hið tímanlega skyldi lægra sett, en það sem tilheyrði eilífðinni. Saga skyldi sett í próf eilífðar. Það, sem ekki stæðist gagnvart hinu eilífa, væri ekki annað en sögulegur arfur og háður forgengileika.

Gildastiginn

Vegna áherslu á gildastiga taldi Jón Helgason, að líf og gildi skyldu sett í forgangsröð. Allt, sem er tímanlegt og heimslegt, skyldi sett neðar en aðalatriðið, málefni hjartans. Guðfræðikerfi taldi hann hluta hins tímanlega og því forgengileg. Trúfræði væri því mannleg viðleitni til að greina með hjálp skynsemi, það sem skynsemi kæmi ekki við. Vegna þessa taldi Jón Helgason hvorki sjálfan sig né kirkjuna bundna af fornum kenningum né játningum. Hinn eini rétti mælikvarði trúarinnar væri reynsla einstaklingsins af Guði föður fyrir hjálp myndar Jesú Krists. Þrenningarkenningin væri t.d. ekki mikilvæg fyrir trúna. Hugtakið synd taldi hann kenningu og óljóst hugtak. Hins vegar taldi hann reynslu af saurgun mannsins vera trúarlega reynslu og þar með mikilvæga fyrir trúmanninn. Viðkvæði í ritum Jóns Helgasonar var: Því meiri trúfræði, því minna af mynd Guðs. Því meiri kenningar um Krist, því minni tilfinning fyrir hinni dýrlegu mynd Krists guðspjallanna. Jón taldi, að því meiri sem hlutur skynsemi væri í trúarefnum því minna yrði af dýrlegri mynd Krists.

Guð og guðsmyndin

Vegna andúðar á kerfisbundinni trúarhugsun var umfjöllun Jóns Helgasonar um Guð, föður, einföld. Hann vildi ekki segja meira um föðurinn en opinberun Jesú Krists leyfði. Líkingin af ástríkum föður var mest áberandi í skrifum hans um Guð. Líkingin var notuð í samræmi við skilning hans á hvernig eðlilegu fjölskyldulífi skyldi háttað. Hinn ástríki faðir hlýtur að uppfylla frumþarfir barna sinna. Á hliðstæðan hátt reynir faðirinn á himnum að tryggja velferð mannkyns. Hann útdeilir öryggi, sýnir umhyggju og ást. Tvær aðrar ímyndir notaði Jón Helgason til að útlista nánar, hvernig Guð starfaði. Annars vegar væri Guð sem arkitekt eða skipulagður stjóri. Markmið Guðs væri, að laða breiskt mannkyn í faðm sinn og veita því frið og aðrar mikilvægar gjafir til næringar sálarinnar. Guði er einnig lýst sem góðum en ströngum, stefnuföstum uppalanda, sem beitti mismunandi meðulum og aðferðum í samræmi við þroskastig einstaklinga og samfélaga. Ákveðinn uppeldisfrömuður verður jafnvel að beita hörðustu meðölum til að kalla fram vöxt. Svo er einnig um Guð. Jón taldi, að þjáning og erfiðleikar væru verk Guðs til að herða einstaklinga og þroska. Þó Jón hafi ekki farið mögum orðum um Guð benti hann á nokkur einkenni. Hann taldi Guð einkennast af heilagri alvörugefni, viturlegri stjórn, skynsamlegu þolgæði og takmarkalausri ást.

Jesús Kristur

Persóna Jesú Krists var þungamiðja í trúfræðsluritum Jóns Helgasonar. Vegna andfrumspekilegrar aðferðar vildi hann þróa og hugsa guðfræði að neðan, út frá trúarreynslu fólks. Jón hélt fram, að Jesús Kristur væri sonur Guðs vegna þess, að sál hans hefði fyllst andlegri ást. Spurningunni um fortilveru Jesú forðaðist hann að svara. Slík eftirgrennslan væri heilaleikfimi en ekki af trúarlegum toga. Um eðli Jesú Krist væri ekki hægt að ræða umfram það sem væri á sviði sögunnar. Kristsfræði Jóns var öll á sviði persónusambands, hvernig „hjarta mitt“ geti tengst hjarta Guðs. Einu leiðina til Guðs taldi Jón vera um hjarta hins fullkomna manns Jesú Krists.

Persónugerð manna og sálarkjarnar

Að baki hjartnæmri ræðu Jóns Helgasonar um tengsl persónu við hinn fullkomna mann er ákveðin persónuleikakenning. Eins og margir nýkantískir guðfræðingar taldi hann, að grunngerð mannsins væri kjarni hans. Trúarlíf risti dýpra en aðrar sálargáfur s.s. skynsemi og siðferði. Ef grunnur sálarinnar fylltist ákveðnu inntaki myndi annað litast af kjarnanum. Þessi hugmynd stýrði, hvernig Jón Helgason fjallaði um Jesú Krist. Jón taldi, að Jesús hefði verið sem venjulegur maður að öllu leyti öðru en því, að sálargrunnur hans hefði orðið fullkomlega mótaður af hinum guðlegu eiginleikum, s.s. ást, friði, krafti, lífi og trú. Ekkert hefði náð að skyggja á þessa eilífu sálarkjarna. Jesús hefði aðhyllst skoðanir og heimsmynd samtíma síns og átt við sömu vandkvæði og baráttu að stríða sem aðrir menn. En hann hefði opnað sál sína svo algerlega gagnvart föðurnum, að honum hefði orði auðið að rækta sáðkorn Guðs með sér og ná fullkomnun. Guðsfyllingin væri það sem gert hefði Jesú Krist guðlegan og því gætum við kallað hann son Guðs. Hinn fullkomni maður og sonur Guðs opinberaði okkur því Guð, sem væri fyrst og fremst elska. Sá Jesús, sem við nálgumst í guðspjöllunum, væri sem endurvarp hins guðlega á sviðum anda, orða og athafna. Myndlistarmanninum, Jóni Helgasyni, var tamt að tala um mynd föðurins, sem Jesús birti. Jesús hefði ekki aðeins verið fullkomin fyrirmynd fyrir menn á þroskabraut heldur einnig fullkominn fulltrúi Guðs í fjötrum tímans. Hann væri nálægur öllum, sem berðust á þroskabraut trúarinnar.

Saga heimsins

Eins og margir guðfræðingar, sem heyrðu til hinum guðfræðilega liberalisma eða nýkantíanisma, hafði Jón Helgason skoðun á eðli sögunnar. Kjarna allrar sögu taldi hann vera Jesú Krist. Söguskoðun hans var mótuð af viðmiðum persónusögu. Hann taldi, að þrátt fyrir fjarlægð í tíma og rúmi væri hjarta mannsins svo gert, að það gæti tengst fullkominni persónu, sem hefði þroskað mennsku sína til fullkomnunnar. Gjár sögunnar og tíma væri hægt að brúa með hjálp persónutengsla.

Heimurinn sem skóli til lífs

Heim og mannlíf taldi Jón einkennast af hvers konar takmörkun. Allt í heimi væri hverfult og lítt til þess fallið að styðja sig við í andlegum efnum. Mannlífi væri ógnað í samfélagi og lífsbaráttu. Allar gáfur manns væru takmarkaðar. Vilji, hold og hjarta væru veik að gerðinni til, allt frá fæðingu. Skynsemin, svo góð sem hún væri í réttu samhengi, yrði mönnum ekkert haldreipi í eilífðarmálum. Frelsi notuðu menn gjarnan til ills. Einstaklingur gæti ekki reitt sig á neitt í heiminum, þegar lausnar væri leitað á andlegri þjáningu eða menn teygðu sig eftir friði og öryggi.

Guð hefði gert heiminn svo, að menn yrðu að reyna á sig. Lífið væri skóli reynslu og átaks. Guð útdeildi jafnvel þjáningu og sorgum til að herða stálið í mönnum. Í andblæstri spyrðu menn sig spurninga og leituðu haldgóðra svara og grundvallar, sem ekki brysti. Svo virðist, að Jón Helgason hafi skilgreint menn sem spurningu gagnvart eilífðinni. Trúarþel manna dæji aldrei, hæfileikinn til að taka við frjóvgun af hæðum. Maðurinn væri sem akur sem biði þess, að Guð taki til við að yrkja jörð og sá kornum eilífðar, vökva og rækta. Þegar maðurinn bregst rétt við sumarstarfi Guðs og sólargeislum að ofan breyttist allt. Í gegnum tár og í miðri sorg gæti maðurinn fyllst föðuelsku, ummyndast í líkingu Jesú, notið friðar og fullvissu. Vilji Guðs verður þá vilji manns. Staðfesta, óttaleysi, gleði og innra frelsi yrði útdeilt trúmönnum. Síðan er það köllun manna að sýna ábyrgð í lífinu.

Fyrirlestur um Jón Helgason frá 1998. Ítarlegri greining á guðfræði og trúarhugmyndum hans má finna að baki þessari smellu. 

    [1]Sjá t.d. Kirkjublaðið, 119-29.

    [2]Jón Helgason, (1915), Grundvöllurinn er Kristur: Trúmálahugleiðingar frá nýguðfræðilegu sjónarhorni, 27.

    [3]Um guðfræði og nýtkaníanisma Krarups sjá Peter Kemp, (1975) „F. C. Krarup’s Philosophy of Religion,“ Danish Yearbook of Philosophy.

    [4]Um innra líf einstaklingsins fjallaði Jón Helgason þegar í fyrstu ritgerðum sínum, sjá Jón Helgason, (1896) Verði ljós, 3-4, 17, 53 o.áfr., 148, 153, 167; (1897) 20 o.áfr., 40, (1899), 102 o. áfr. Um íhugun á persónu Jesú sjá (1896), 17, 68 o.áfr.; (1897), 7 o.áfr.; (1899), 98 o.áfr.; (1901), 76. Sjá einnig Nýtt kirkjublað, (1907), 206, 218 o.áfr.; (1908), 122.

[i] Æviágrip er að finna í grein Eiríks Albertssonar (1965) „Jón Helgason, biskup“ í Merkir Íslendingar: Nýr flokkur, s. 197-241. Þá er til óbirt ævisaga Jóns, Það sem á dagana dreif, sem varðveitt er af Guðfræðistofnun við H.Í. Um myndlist Jóns Helgasonar var gerður sjónvarpsþáttur á vegum RÚV sjónvarps 1992. Þá var gefin út bók um Reykjavíkurmyndir Jóns árið 1992, Reykjavíkurmyndir Jóns Helgasonar. Um guðfræði Jóns Helgasonar sjá Sigurður Árni Þórðarson, (1989), Liminality in Icelandic Religious Trariditon, 164-72, 205-33, 279-84. Þar er að leita nánari umfjöllun og tilvísanir. Helstu guðfræðirit Jóns Helgasonar, sem liggja til grundvallar eftirfarandi samantekt, eru (1915), Grundvöllurinn er Kristur, (1924); „Hvað er kristindómur“ Prestafélagsritið 6; (1922), Kristur vort líf; (1919), „Sjálfsvitund Jesú“ Prestafélagsritið, 1.