Mataruppskriftir

Doro wat – eþíópískur kjúklingaréttur

Doro wat er einn af þjóðarréttum Eþíópíu. Hann er gjarnan borinn fram við hátíðleg tilefni og hentar vel að útbúa fyrirfram. Þau sem vilja milda útgáfu geta notað sæta papriku í stað chili.

Fyrir 5

Hráefni

  • 8–10 úrbeinuð og skinnlaus kjúklingalæri
  • Safi úr 1 sítrónu
  • 1 msk hvítvínsedik
  • 4–5 stórir laukar, skrældir og skornir í fjórðunga
  • 1 bútur ferskt engifer (um 2–3 cm), skrældur og rifinn
  • 4 hvítlaukslauf, pressuð
  • ⅓ bolli ólífuolía
  • 1 msk chiliduft t.d. cayenne
  • 1 msk sæt paprika
  • ½ tsk malað engifer
  • ½ tsk malað kóríander
  • 1 tsk malað kardimommuduft
  • ¼ tsk timíankrydd
  • ¼ tsk malaður grikkjasmári – fenugreek – ef hann er til í kryddskúffunni
  • ¾ tsk salt (eða eftir smekk)
  • Ögn nýmalaður svartur pipar

Borið fram með injera – eþíópísku súrdeigsflatbrauði. Ef ekki er til injera má notast við pítubrauð eða naanbrauð. Svo er hægt að sjóða hrísgrjón með líka. Harðsoðnu eggin eru auðvitað háð frelsi fólks og má sleppa, en þau gefa litbrigði og bragð.

Matseld

  1. Hitið ofninn í 175°C. Nuddið kjúklinginn með sítrónusafa og ediki.
  2. Leggið kjúklinginn á ofnplötu með brúnum og bakið í 20 mínútur. Hellið vökvanum af. Bakið í 10 mínútur til viðbótar og hellið aftur af. Takið úr ofni og leggið til hliðar.
  3. Á meðan kjúklingurinn bakast: Setjið lauk, ferskan engifer og hvítlauk í matvinnsluvél og saxið fínt – þ.e. næstum í mauk en þó með örlítið bit.
  4. Hitið olíu á djúpri pönnu við meðalhita. Setjið laukblönduna út í og látið krauma í um 20 mínútur, hrærið reglulega, þar til laukurinn er orðinn gullinn og mjúkur.
  5. Hrærið 1 msk af chiliduftinu saman við ásamt papriku, engifer, kóríander, kardimommum, timíani, grikkjasmára, salti og pipar.
  6. Látið krauma í nokkrar mínútur. Smakkið sósuna til – bætið meira chili ef þið viljið meiri styrk, sem og salti og pipar. Setjið kjúklinginn út í og látið malla undir loki í 15 mínútur. Bætið vatni við ef þörf er á til að ná hæfilega þykkri sósu.

Berið fram með injera (eða pítu, naan eða hrísgrjónum). Hefð er fyrir að setja harðsoðin egg út í réttinn í lokin eða hafa í skál svo þau sem vilja geti bætt þeim við.

Svo er hægt – að eþíópskum hætti – að auka fjölbreytnina með alls konar sósum og viðbótum. Myndin hér að neðan er frá undirbúningi veislu. Laukfjöldinn var talsverður.

 

Greinar og pistlar

Davíð Oddsson – blesuð veri minning hans

Davíð Oddsson er dáinn. Blessuð veri minning hans. Þegar við Davíð kynntumst þögðum við báðir. Það var á kyrrðardögum í Skálholti. Ég þjónaði reyndar í helgihaldi daganna. Davíð leitaði í næði frá ókyrru stjórnmálanna. Eftir kyrrðardaga byrjaði hann að tala og var niðri fyrir. Svo hló hann líka. Við áttum mikil samskipti síðar þegar hann var forsætisráðherra og notaði ráðherrabústaðinn á Þingvöllum. Ég bjó þá í hinum hluta Þingvallabæjarins og við röbbuðum gjarnan. Þá komst ég að því hve Davíð var snarfyndinn og leiftrandi. Einhverju sinni kom ég að honum þar sem hann var að glettast við hundinn sinn og hrósaði honum fyrir að vera góður við hvutta. Davíð leit þá upp og augun kættust þegar hann sagði: „Hitler var líka hundavinur!“ Það var líka alltaf gaman að vera með Davíð í opinberum heimsóknum. Hann var jafnan manna kátastur. Heimsókn Shimon Perez, þá utanríkisráðherra, til Íslands var t.d. mjög eftirminnileg. Perez var kátur og þótti gaman að þessum íslenska með ísraelska nafnið. Í stofu forsætisráðherrans á Þingvöllum hélt Davíð ræðu sem kætti flesta Ísraelana. Hann lauk tölu sinni með því að segja: „Israel is God’s chosen people but the Icelanders are God’s frozen people!” Guðs útvalda þjóð og hin freðna! Meðfylgjandi mynd er frá því eftirminnilega Þingvallakvöldi. Guð geymi Davíð í gleðiríki sínu og styrki Ástríði, Þorstein og ástvini hans.
Ólafur Davíðsson, ráðuneytisstjóri, er Shimon Perez til hægri handar en sá alvarlegi á myndinni, Davíð til vinstri handar, var starfsmaður ísralesku utanríkisþjónustunnar og fylgdarmaður Perez. 
Greinar og pistlar

Vatnsvandi og vatnsskuld heimsins

Mannkynið safnar vatnsskuldum. Regn og snjókoma mynda vatnskerfi sem lífríkið nýtur og menn nota. Vandinn er að mannkynið notar svo mikið vatn að ójafnvægi er í vatnsbúskap veraldar. Vatni er óhóflega dælt úr ám, vötnum, votlendi og úr grunnvatnslindum og þar með hraðar en þau endurnýjast. Loftslagsbreytingar valda hitabylgjum og þurrkum og magna vandann. Afleiðingarnar ofnoktunar vatns eru minnkandi ár og stöðuvötn. Votlendi minnkar, grunnvatnsborð lækkar, land sígur, holrými myndast, eyðimerkur stækka, skortur er á snjó og jöklar hopa. Þetta eru einkenni vaxandi vatnsskuldar mannkyns.

50% stórra stöðuvatna heimsins hafa minnkað síðustu 25 árin. Yfirborð þeirra hefur lækkað. 70% grunnvatns í jörð hnignar. Votlendi heimsins minnkar hratt. Á hálfri öld hefur votlendissvæði, líkega nærri 4 milljónir km2 og á stærð við Evrópusambandið, horfið af yfirborði jarðar. Jöklar hafa minnkað um 30% síðan um 1970. En jafnvel þau vatnskerfi sem ekki minnka hafa hins vegar mengast illa. Óhollusta þessara vatna takmarkar neyslu manna og notkun í landbúnaði. Nær fjórir milljarðar manna líða vatnsskort að minnsta kosti einn mánuð á ári. Og það er ólíðandi.  

Í stað þess að horfast í augu við vandann og aðlaga neyslu að aðstæðum er haldið áfram að ganga á grunnvatn. Stórborgir á borð Los Angeles, Las Vegas og Teheran halda áfram að stækka þrátt fyrir minnkandi vatn. Suðvesturhluti Bandaríkjanna er ofurþyrstur. Rennsli Coloradoárinnar hefur minnkað varanlega. Miðausturlönd og Norður-Afríka glíma við mikla vatnsstreitu. Á mörgum svæðum í suðurhluta Asíu er langvarandi hnignun vatnsbúskapur vegna stækkandi borga sem verða að fá vatn og ofnotkunar vatns til landbúnaðar. 

Vatnsstreita heimsins kallar á breytta vatnshugsun. Það er nauðsynlegt risaverkefni að umbreyta landbúnaði veraldar. Bæta þarf vatnseftirlit, t.d. með gervigreind og fjarvöktun. Taka þarf á mengun og auka vernd votlendis og grunnvatns. Vatn er forsenda lífs á þessari jörð. Þau sem fara illa með vatn eru ekki aðeins vatnssóðar heldur vatnskrimmar. Við berum ábyrgð á þorsta barna okkar og framtíðarkynslóða. Við berum líka ábyrgð á lífheimi okkar. Öxlum ábyrgð og virðum vatnið. Vatnsvirðing er systir mannvirðingar. Vatnshelgi og mannhelgi eru tvíburasystur. Báðar eru lífsnauðsynlegar.

Myndina tók ég við Hólaskjól, á afrétti Skaftártungumanna. Að baki gagnamannahúsinu er undurfagurt gil, fögur á og fossar. 

Greinar og pistlar

Réttlæti, uppgjör og nauðsynlegur guð

Styrjaldir og hryllingur þeirra hefur alltaf mikil áhrif á trúmenn og kallað þá til íhugunar og bæna. Guðfræði tuttugustu aldar verður t.d. ekki vel skilin nema að lesa hana í skugga styrjaldanna. En það eru ekki aðeins trúmennirnir sem leita lausna og lækningar á hinum djúpa andlega sársauka vegna bölsins heldur hin líka, sem hafa átt í stormasömu eða engu sambandi við guðdóminn.

Þegar ég var við nám í Bandaríkjunum á níunda áratug síðustu aldar þótti mér áhugavert að lesa verk hugsuða nýmarxismans sem glídu við uppgjör í kjölfar seinni heimsstyrjaldar. Þeir voru líka yfirkomnir af hryllingnum. Fórnarlömb  styrjaldarinnar voru milli 70-85 milljónir, almennir borgarar, hermenn og hin útskúfuðu í útrýmingarbúðum. Hvernig væri hægt að gera upp ofbeldið með réttlátum hætti? Hvernig var hægt að tala um framfarir, skynsemi og siðmenningu eftir Auschwitz?

Max Horkheimer, einn kunnasti hugsuður Frankfurtarskólans, spurði hvort réttlæti væri mögulegt innan sögu manna. Hann þorði að spyrja spurninga um handaveru þrátt fyrir marxíska hefð. Hann leitaði ekki að hefðbundinni trú heldur talaði um handanþrána, Sehnsucht nach dem ganz Anderen. Hvernig væri hægt að gera upp sök gagnvart hinum saklausu, sem höfðu verið drepin og misþyrmt án tilefnis? Borgarlegt réttlæti er eitt en hin myrtu, öll fórnarlömbin, fá ekki líf sitt aftur. Þau eiga rétt á uppgjöri, lífsuppgjöri. Ef engin handanvídd er til verður böl þeirra óuppgert. Horkheimer vildi réttlæti og uppgjör til að óréttlæti og dauði hefði ekki síðasta orðið. Horkheimer taldi því guð nauðsynlegan. Nauðsynlegur guð er siðferðilegt nei við þeirri hugsun að Auschwitz sé endirinn.

 

Greinar og pistlar

Fólkið sem hvarf á Grænlandi og framtíðin

Við feðgar fórum í okkar árlegu gleðigöngu milli bókarekkanna á Bókamarkaðnum og komum að venju heim með þunga poka. Meðal bókanna var Grænland og fólkið sem hvarf eftir Val Gunnarsson. Ég fór að fletta, hreifst af fjörlegum stílnum og las svo alla bókina, nánast í einni setu.

Saga frumbyggja og norrænna manna á Grænlandi er heillandi. Hrun norrænnar menningar þar er líka svo óskýrt að fjöldi kenninga hafa verið settar fram og hægt að bæta í þann sjóð ef vilji er til. Hvað varð um fólkið? Spurningin um hvarf granna okkar hefur löngum heillað okkur Íslendinga. 

Valur er sagnfræðingur, vel heima í Norðurlandasögu, verslunarsögu við Norður-Atlantshaf, rostungamálum, landbúnaðarmálum, kristnisögu, jarðsögu, átakamálum miðalda og þróun menningar. Hann rekur vel íslenskar heimildir sem erlendar, segir frá byggðaþróun á Grænlandi, sögu mismunandi flokka Inúíta, upplýsir um Kanadaferðir, skýrir veðurfarsbreytingar, gosasögu síðustu 1500 árin og loftslagsáhrif hamfaranna. Alla þessa þætti fer hann yfir með margvíslegum hætti, tengir saman og greiðir í sundur álitaefnin. Þá gerir Valur skýra grein fyrir yfirráðasögunni, bæði að austan og vestan. Og bakgrunnur Grænlandsásælni núverandi Bandaríkjasjórnar er skýrður. Bókin er skrifuð af Íslendingi og fyrir Íslendinga.  Sjónum er beint að norrænu fólki og Evrópubúum en síður frumbyggjum. Bókin verður því ekki þýdd á grænlensku.

Grænlandsbók Vals er ekki þurrt fræðirit heldur setur höfundur könnun og fræði sín í persónulegan búning. Hann lýsir ferðum sínum til Grænlands, fólkinu sem hann hitti, sem gerir söguna persónulega. Margt af fólkinu sem hann lýsir verður ljóslifandi, s.s. hinn íslenski Stefán hreindýrabóndi. En sjálfumyndirnar sem Valur dregur upp og segir eru langdregnar og mínus bókarinnar. Barátta hans við drykkju, reykingar og kynhvötina er ekki spennandi krydd þessa rits. Einhver hefði mátt lána honum dómgreind. Skortur á ritstjórn kemur líka fram í að einstök mál eru þrástefjuð. Agaskert klifun er ritgalli. Ólíkur ritunarstíll á ferðalýsingum og fræðilega efninu í bókarlok sannfærði mig um að ritið hefði átt að stytta um hundrað blaðsíður, skerpa, taka á þrástefjum og þar með gera bók og lestur markvissari. Það þyrfti að gera ef bókin verður gefin út á ensku.

Mér þótti gaman og gefandi að lesa Grænland og fólkið sem hvarf. Þó gallar séu á henni fékk ég loks gott yfirlit um Grænlandsmál forn og ný. Það þótti mér loflegt afrek Vals Gunnarssonar.