Mataruppskriftir

Jerúsalemsalat

Þessi dásamlega salatuppskrift er úr Jerúsalembók þeirra Ottolenghi og Tamimi, sem vinir mínir á Hagamel gáfu mér einu sinni fyrir að skíra barnið þeirra. 

Hráefni og meðferð

1 rauðlaukur

100 g döðlur – Medjool eru bestar en hinar duga

1,5 msk. hvítvínsedik

Skerið döðlurnar í fernt á lengdina. Sneiðið laukinn í tvennt og síðan þvert og þunnt. Setjið lauk og döðlur í skál ásamt edikinu. Blandið vel saman og látið marinerast í hálfa klukkustund. Þá er edikið síað frá. Þrjár súrdeigsbrauðsneiðar (eða tvö pítubrauð rifin í bita).

75 g möndlur

1,5 tsk. sumac (1 tsk. sítrónupipar getur komið í stað sumac)

1/2 tsk. chiliflögur sletta af sjávarsalti

2 msk. smjör

1 msk ólífuolía

Grófsaxa möndlurnar. Skera súrdeigsbrauð eða góðar pítur í bita, ca 1 cm á kant. Hitið olíu og smjör á pönnu og veltið brauðinu á pönnunni í tvær mínútur. Kryddið þá með salti, sumac og chiliflögum. Setjið möndlurnar út í og steikið í tvær mínútur í viðbót.

Spínat 150 g – (alvöru spínat)

Kjarnar úr hálfu granatepli (pomegranate)

1 lúka bláber safi úr ½ sítrónu

Ólífuolía

salt

Setjið spínat á fat og þá brauðteningana og síðan möndlurnar yfir. Síðast bláber og granateplin yfir. Bætið einni msk. ólífuolíu saman við ásamt sítrónusafanum. Bragðið til með salti – ef þarf.

Greinar og pistlar

Lambalæri með kóríander og hunangi

Lamb er biblíuleg táknmynd og lambakjöt var á borðum biblíufólks. Því var fórnað sem páskalambi, 2Mós 12.3–14 og um Jesú var sagt að hann væri guðslambið, Jóh 1.29. Til að minnna á djúpsamhengi gyðinglegrar og kristinnar sögu hafa kristnir menn neytt lambakjöts á páskum. 

Í þessari uppskrift er lambalærið er látið liggja í marineríngu af kóríander, myntu, dilli, hvítlauk, kúmeni, ólífuolíu, granateplasafa og hunangi. 

Hráefni (fyrir 6–8 manns):

  • 1 lambalæri (2–2,5 kg) 
  • 4 msk ólífuolía
  • 8 hvítlauksrif, söxuð
  • 1 msk kúmín
  • 2 tsk kóríander mulið
  • 2 tsk mynta, saxað
  • 20 g ferskt dill, saxað
  • 2 msk hunang
  • 50 ml granateplasafi eða vínedík
  • 2 tsk salt

Aðferð:

  1. Blandið saman ólífuolíu, hvítlauk, kúmín, jurtum, hunangi og granateplasafa. Skáskerið þunna skurði í kjötið. Nuddið blöndunni vandlega yfir allt lambalærið og í skurðina. Kryddið með salti og pipar. Látið marinerast í kæli yfir nótt.
  2. Hitið ofn í 110°C. Setjið lærið í ofnfat og hellið restinni af marineringunni yfir. Setjið lok eða álþynnu yfir kjötið.
  3. Steikið í 4-5 klst, eftir stærð. Ausið safanum í fatinu yfir kjötið á 30 mínútna fresti.
  4. Látið kjötið hvíla í 15 mínútur áður en það er skorið.
  5. Notið safann úr ofnfatinu til sósugerðar.

Við hæfi að búa til góða rauðvínssósu með.

Jerúsalemsalat og hrísgrjónaréttur Ottolenghi passa vel með þessum kjötrétti. 

Prédikanir

Rósir

Skammt utan við borgina München í Þýskalandi er Dachau. Það er lítill staður með þykka sögu. Í fyrsta sinn sem ég kom til München fór ég til Dachau sem nasistar notuðu til að drepa fólk sem þeim þótti óæskilegt. Ég hefði lesið um búðirnar og hafði kynnst fólki sem hafði misst ættingja sína í Dachau. Helfararbækur og kvikmyndir hafa útmálað grimmd og illsku staðarins. Meðal þess sem ég hafði lesið var viskubókin Leitin að tilgangi lífsins. Viktor Frankl höfundur hennar var um tíma fangi í Dachau. Yfir búðahliðinu stóð: Arbeit macht frei – vinna til frelsis. Veruleikinn var þó annar og myrkari innan hliðs og girðingar. Auk gyðinganna höfðu margir pólitískir fangar verið þar vistaðir og líka fargað, fólk sem hafði það eitt unnið til saka að vera ósammála stefnu valdhafa Þýskalands. Meðal þeirra var hinn kunni prestur Martin Niemöller. Skálarnir og húsin sögðu hljóðláta sögu sem var ávirk þeim sem höfðu næði til að skoða vel og hlusta á nið tímans. Minnismerkið um kristna menn sem höfðu dáið á þessum stað var sláandi. Það var róða og Jesús Kristur hékk á krossinum. Þetta var kaghýddur og vannærður Jesús og bróðir harmkvælamanna. Gyðingaminnisvarðinn er hús en í mynd stórs bjargs. Til að komast inn í þá byggingu varð að fara niður í jörðina. Þegar inn var komið sást að veggirnir voru bognir en komu saman á einum stað. Veggir og loft hækkuðu til þeirrar áttar sem veggir komu saman. Þar var því hæst. Augu leituðu upp og hátt uppi var hringlaga op nánast eins og reykháfur. Þar sást upp í himininn . Öll byggingin var myrk og tilfinningin fyrir grjóti var sterk. Þetta var eins og grafhvelfing. Umhverfi hins dána Jesú leitaði á hugann. Ein ljósleið var þarna og það var leiðin upp í himininn. Sjónlínan var sem vonarslóð.

Rósir

Á skírdagskvöldi var altari þessarar kirkju strípað og borðbúnaður veislu himinsins fjarlægður og borinn út. Fimm rósir voru lagðar á altarið til tákns um síðusár Jesú Krists. Blómin líða langan föstudag í kirkjunni. Nekt altarisins er tákn um pínu Jesú en líka hörmunga í lífinu. Allir menn verða einhvern tíma fyrir andstreymi. Að láta sem ógæfa eða vandkvæði væru blekking hefur aldrei verið gæfulegt ráð eða til bóta. Til að vinna sigur á þjáningu megum við menn ekki flýja heldur fremur að viðurkenna hana, umfaðma hana og nýta síðan til lífsbóta. Í þessu er fólginn mikilvæg leiðarlýsing til góðs.

Japanska ljóðskáldið Kenji orkti einu sinni ljóð um rósaburð. Í einfaldri samantekt segir í ljóðinu: Ímyndaðu þér að þú haldir á fölnuðum og dauðum rósum. Þyrnarnir stinga og freistandi er að sleppa særandi blómunum. En í stað þess að gefast upp gengurðu af stað og í átt til eldstæðisins. Þú hendir rósavendinum í eldinn. Í þeim kviknar. Eldurinn lifnar, vermir og lýsir. Í lýsingu ljóðsins á þessum rósaburði birtast raunar stig sorgarvinnu og hvernig unnið er með þjáningu. Hið fyrsta er að viðurkenna vanda, virða hann og taka á honum, ganga fram og varpa honum í eldinn. Allir sem hafa átt við eldstæði í köldu rými kannast við hve vermandi er þegar eldur lifnar og hiti vex. Lífsaðstæður og líðan batna. Rósaburðurinn er ferli manna í bata. Við getum notað hann til innsæis varðandi afstöðu Guðs. Rósaburðinn getum við íhugað frá sjónarhóli Guðs. Rósir eru tákn heimsins. Guð sem elskar veröldina tekur heim í fangið eins og rósabúnt, faðmar veröldina og leggur af stað með meinvaldinn í fanginu, heldur út sársaukann, fer alla leið og sleppir síðan öllu því sem hrellir og hryggir. Bálið lifnar og lausn verður. Meinið er læknað og lífið lagast. Glóðin lifnar, eldur funar og hiti vex til hagsbóta fyrir líf í bata.  

Heimssýn

Hvað hefur reynst þér erfiðast í lífi þínu? Þínir föstudagar eiga sér samfellu í máli bænadaganna. Fjöldi fólks sér í páskviðburðinum ekkert annað en óra og viðurkennir ekki boðskap sjónarvotta og allra þeirra sem sáu hinn látna Jesú Krist lifandi. Allir sem aðhyllast lokaða og sjálfstilvísandi heimsmynd viðurkenna ekki annað líf en það sem efnisvísindi geta staðfest. Þar með er öllu hafnað sem er utan seilingar fræðanna. Slíkir menn munu aldrei viðurkenna upprisu nema sem óefnislegan upplifunarþátt, tilfinningamál og blekkingu. Jesús Kristur hafi ekki risið upp nema í tilbeiðslu frumkristninnar. Líkami hans hafi rotnað en andi hans orðið til vegna samsinnis og samskynjunar. Allt annað megi síðan skýra og túlka með hjálp mannvísinda, t.d. fagurfræði, sálfræði, mannfræði og félagsvísinda og hafi ekkert með efnisvísindi að gera. En þótt menn skilgreini vísindi þröngt er ástæðulaust að smætta heiminn. Óþarft er að njörva heimssýn niður og þrengja túlkun. Við megum leyfa okkur að vera opin gagnvart öðrum víddum en hinum efnislegu. Vísindi hafa ekkert með að gera hvort Guð er til eða ekki, hvort tilgangur ríki í veröldinni eða ekki og hvort ástin eigi sér djúpa skírskotun handan æxlunarþarfa. Raunvísindi geta ekkert sagt um Guð og eiga ekkert að segja um þann veruleika sem er og má vera utan seilingar þeirra.

Sjónarhóll

Á leiðinni til Dachau voru í sömu lest og ég nokkur bandarísk ungmenni. Ég talaði við þau á leiðinni og þau sögðu mér að þau væru á lestarferð í Evrópu. Þegar inn í búðirnar kom fóru þau hraðar yfir en ég og voru snögg að skoða fábrotna svefnskálana. Þau sögðu hissa hvert við annað: „Hér er ekkert að sjá.” Þau settust niður og fengu sér smók og fóru svo. Þau sáu aldrei neitt annað en nakta skála og nokkrar byggingar. Þau sáu aldrei hinn krossfesta, sáu aldrei grafarminnismerkið um Gyðingana með ljósopinu til himins. Þau höfðu ekkert heyrt um þennan stað annað en að þetta hefðu verið fangabúðir. Þau voru snögg að sjá að það var ekkert að sjá. Dachau er engin Disneyútgáfa af dauðabúðum. Ekkert var gert til að auka áhrifin fyrir komumenn. Ef maður vill ekki sjá sér maður ekkert, fær sér bara sígó og fer svo.

Ljósið

Við getum orðið föst í kyrruviku lífsins og hætt að sjá hve dramatískt lífið er. Þá förum við á mis við möguleika í lífi okkar. Við getum tamið okkur lokaða heimssýn í stað opinnar. Við getum orðið föst í einhverri sprungu föstudagsins langa eða lokast á laugardegi. Engin sorg er til án ástar. Stærsta sorg heimsins er skuggi mestu ástarinnar. Og sú er sorg Guðs sem hefur þegar lagt rósir og sprek í eldinn. En ljósið leikur um veröldina. Frá erkiarni heimsins leggur bæði hita og ljós. Það er til að efla lífsgæði okkar allra. Hver sem þú ert og hvað sem þú hefur gert, hversu djúpt sem þú hefur sokkið og hversu miklar sem raunir þínar hafa orðið er samt von og ljós. Það ástarljós er úr arni himinsins sem yljar allri veröld. Þú ert minn og ég er þinn er mál þeirrar birtu og elsku. Við upphaf heims sagði Guð: „Verði ljós.“ Í lífi Jesú Krists var það endurtekið. Í þínu lífi og líka í myrkrinu er hvíslað: „Verði ljós.“

Föstudagurinn langi. Jes. 52.13-53,12. Heb. 4.14-16. Jóh. 19.16-30.

Myndin er af altarisklæði föstudagsins langa í Hallgrímskirkju og rósum sem slúta yfir altarisbrúnina. 

Greinar og pistlar

Krossuð veröld Passíusálmanna

Krossferli’ að fylgja þínum
fýsir mig, Jesú kær,
væg þú veikleika mínum
þó verði’ eg álengdar fjær.
Þá trú og þol vill þrotna,
þrengir að neyðin vönd,
reis þú við reyrinn brotna
og rétt mér þína hönd.
Krossferill dagsins – ganga að heiman á föstudeginum langa, staldrað við HÍ, síðan í gegnum Hljómskálagarðinn og upp Njarðargötu og í Hallgrímskirkju. Nutum frábærs og fjölbreytilegs upplestrar átta lesara. Það var gott að staldra lengi við í þétt setinni kirkjunni, innlifast hægum andardrætti sálmanna, leyfa dýptaríhugun þeirra að seitla inn í sálina – og njóta undursins. Við svona langsetu og langíhugun skynjaði ég það sem ég hef ekki séð eða greint fyrr í Passíusálmum, hvernig Hallgrímur teiknar hægt en ákveðið, aftur og aftur kross í skáldskapnum. Sú teikning er í efnistökunum og stefjavinnslunni. Uppstefna sálmanna er skýr, þrá sálar, samtalið við Guð, lofsöngurinn. Niðurstrikið er til líkamans og náttúrunnar. Útvíddin er til annarra, lárétt útsending okkar manna í siðferði og ábyrgð. Sálartalið sem er djúptaktur sálmanna er til dýptar – þar er enn eitt þvertré krossins. Allar þessar víddir teiknuðu mér kross, á bak og brjóst, upp og niður, út og suður, inn og út, upp og niður. Fáninn á Alþingishúsinu – sáum við á heimleið – íhugaði sálarsönginn líka – enda krossaði Pjetur biskup húsið þegar hornsteinn þess var lagður á 19. öldinni og hafði yfir blessunarorðin – sem er líka kross. Öll veröldin er krossuð, heilög, góð, blessuð. Og lífsferðin er krossuð.
Lesarar: Bergsveinn Birgisson, Brynhildur Björnsdóttir, Guðrún Hlíðdal Gunnarsdóttir, Roberto Luigi Pagani, Sigurður Skúlason, Svanhildur Óskarsdóttir, Þorsteinn Davíðsson og Steinunn Jóhannesdóttir sem jafnframt hafði umsjón með lestrinum. Flytjendur tónlistar: Björn Steinar Sólbergsson, Jóna G. Kolbrúnardóttir og Steinar Logi Helgason. Takk fyrir mig og okkur öll.
Föstudagurinn langi 2026.
Greinar og pistlar

Vatnið í Danmörk er stórmál

Í aðdraganda dönsku þingkosninganna 2026 urðu litlu málin risastór. Eftir ásælni og yfirgang Trumpstjórnarinnar fyrr á árinu gegn Grænlendingum og Dönum rauf forsætisráðherrann þing og efndi til kosninga. Við héldum flest að utanríkismál og jafnvel útlendingamál yrðu meginefni baráttunnar en svo varð viðsnúningur. Smámálin bólgnuðu og sprænurnar urðu pólitísk stórfljót. Hvað á að vernda, fyrir hvern og fyrir hverjum varð ekki bara spurning um Grænland heldur það sem rennur úr krananum. Flestum á óvart urðu svínarækt og vatnsvernd að meginmálum. Það var ekki bara freki karlinn vestan hafs sem ógnaði heldur líka frekleg mengun í iðrum jarðar sem hræddi. Vatn, vatnsmengun og drykkjarvatnsgæði voru meðal mest ræddu mála í dönsku kosningabaráttunni.

Í Danmörk hefur vatn til heimilisnota aðallega verið dælt úr grunnvatni. Vatnið hefur verið það heilnæmt að ekki hefur þurft að hreinsa nema í undantekningartilvikum. Skiljanlega hafa Danir verið stoltir af. En svínahald er mikið í landinu og útflutningur svínafurða skiptir danskan efnahag verulegu máli. Dönsk svín eru helmingi fleiri en mennskir íbúar Danmerkur, þ.e. tvö svín á hvern íbúa. Hvergi í heiminum er hlutfall svína svo hátt miðað við íbúafjölda (á Íslandi er hlutfallið 1 svín á hverja 5 íbúa). Í ljós hefur komið að úrgangur frá landbúnaði, ekki síst svínahaldi og notkun áburðar, hefur spillt grunnvatni. Mengun mælist nú í helmingi vatnsbóla Dana og í 14% þeirra yfir leyfilegu hámarki. Kjósendur spurðu pólitíkusana þeirrar einföldu en jafnframt erfiðu spurningar: Hvort á að vernda vatnið eða svínabændur? Svörin voru gjarnan humm og haaa.

Mengun vatns kallar á prinsippumræðu um stjórn, vald, ábyrgð og stefnu. Hver hefur rétt til að nýta land og vatn? Hver ber kostnaðinn af mengun? Hver á að borga hreinsun mengunar? Eiga þau sem menga að borga fyrir gerðir sínar og gróða? Vatnsmengunarmálið er sem sé hápólitískt.

Kosningarnar í Danmörk sýndu að kjósendum er ekki sama um náttúruna og vatnið úr krananum. Kannanir sýna að 95% Dana vilja auka vatnsvernd. Vatn er ekki lengur hin sjálfsagða auðlind sem allir hafa aðgang og ekki þarf að ræða heldur sprengimál í pólitíkinni. Þegar samfélag neyðist til að velja milli lifandi vatns og hagvaxtar er valið milli tveggja ólíkra kosta fyrir framtíð. Þá er valið milli gróða og gæða lífsins.

Íhugum þróunina í Danmörk og drögum lærdóm af fyrir okkar nærsamhengi á Íslandi. 

Meðfylgjandi kennimynd tók ég í hallargarðinum við Fredensborg á Sjálandi, rétt hjá minnismerkinu um Henrik konungspabba og drottningarmann. Myndin hér að neðan er úr sama garði.