Jesús frá Montreal

6. febrúar 2026 Sigurður Árni Þórðarson

Kristnir menn leyfa eftirmyndir af Jesú. Því er til fjöldi mynda af Jesú Kristi frá öllum öldum. Þær eru misgóðar. Besta myndin af Jesú er ekki til því Jesús er aðeins séður og skilinn á forsendum hverrar tíðar. Mynd Jóhannesarguðspjalls er ein margra Jesúmyndanna, mynd Ágústínusar kirkjuföður önnur og rissa Jóns Vídalíns af Jesú Kristi enn önnur. Fólk sem hrífst af Jesú Kristi eða lætur hann sig einhverju varða gerir sér mynd af honum. Myndirnar eru margvíslegar og spretta fram af mismunandi ástæðum og forsendum. Sumar eru túlkun á trúarreynslu, aðrar vörpun á pólitískri draumsýn hóps og enn aðrar eru siðferðisfordæmi.

Guðhverfar eða mannhverfar Jesúmyndir

Hver kynslóð lyftir upp þeim myndum af Jesú, sem gefa aðstæðum tímans einhverja túlkandi merkingu. Hin eina og sanna mynd af Jesú er því ekki til nema í veruleika Guðs. En vinir Jesú vilja lifa með hinum guðlega elskhuga, skilja hann og ímynda sér veru hans og eðli. Í samlífinu opinberar Guð ásjónu sína og gefur innsýn í eigindir sínar.

Myndagerðin er gagnvirk því kristnir menn leggja til hennar með lífi sínu og líka með því að segja söguna um Jesú með þeim besta hætti sem menn kunna að tjá. Saman verða myndirnar af Jesú marglaga mósaíkmynd kynslóðanna. Við sjáum það sem við höfum þörf á, forsendur til að skilja og löngun til að tjá öðrum.

Upphafnar Jesúmyndir draga fram himneskt eðli hans og samkvæmt þeim verður Jesús Kristur aðallega andleg, upphafin vera. Þetta eru guðhverfu Jesúmyndirnar.

Á hinum vængnum eru mannhverfar myndir vegna þess að augum er frekar beint til jarðar en himins. Í þeim verður Jesús Kristur stundum fremur mannafrömuður en himinfrelsari.

Þarfir hvers tíma kalla á Jesútúlkun

Að búa til Jesúmynd er ekki aðeins það að draga upp portrett með línum eða orðum. Myndin af Jesú er ekki aðeins mynd ásjónu eða líkama hans. Jesús Kristur er persóna sem á sér raunverulega en túlkaða sögu, sem er skráð í fjórum guðspjöllum Biblíunnar. Kristnum manni er saga hans lykill að sögu mannkyns og sögu heimsins af því að í honum er sögð saga Guðs. Í kirkjuárinu tjá textar og helgihald söguna og við höfum aðlagað margt í dagatali Vesturlanda að þeirri sögu. Meginhátíðir okkar eiga sér túlkun á sögu Jesú og gildir einu hvert er upphaf hátíðanna. En af því að þarfir manna eru ólíkar á mismunandi tímum og einstaklingar og hópar eiga sér mismunandi lífsglímur þarf stöðugt að endursegja Jesúsöguna. Menningarlegar aðstæður og hefðir kalla á mismunandi túlkun. Menningarsaga Rússa á miðöldum er allt önnur en Ítala á þriðju öld og Jesúmyndir þessara menningarhefða því mismunandi. Andóf Þjóðverja gegn Rómarvaldinu á sextándu öld ýtti við Lúther og löndum hans í nýtúlkun Jesú Krists. Nítjándu aldar Þjóðverjar gerðu sér svo nýjar hugmyndir og Jesúmyndir ungra Reykvíkinga á okkar tímum eru enn aðrar.

Stundum hefur sektarkennd einstaklinga eða hópa haft mótandi áhrif á hvernig hinn frelsandi Jesús hefur verið skýrður. Einu sinni varð Jesús e.k. sósíalistískur byltingarsinni. Á aðkrepptum tímum hafa trúmenn séð í honum kaghýddan píslarbróður eins og í Passíusálmum Hallgríms Péturssonar. Sagan af Jesú á sér grunnþætti en þarfir trúmanna beina sjónum að einu eða nokkrum þáttum fremur en að heildinni. Þá hafa kirkjudeildirnar hreinsað eða fjarlægt sumt og lyft á kostnað annars í Jesúsögunni. Í trúar- eða kirkju-hefðum eru síðan meginlyklar og mörk varðandi leyfilega og mögulega túlkun. Vestræn menning er samtvinnuð sögu kristninnar. Þegar sagan um Jesú Krist er sögð er unnið með grunngildi lífsins, gildi menningar, frumsögu þess að vera maður, á hvaða forsendum og til hvers.

Jesús frá Montreal fæddist

Þegar hópur Denys Arcand hóf vinnu við kvikmyndina Jesús frá Montreal kom í ljós að allir þátttakendur höfðu forskilning á hvað í sögu eða veruleika Jesú Krists væri mikilvægt og hvað væri hægt að tjá. Allir þekktu grunnsöguna, allir höfðu einhverjar forsendur, fordóma og tilfinninganálgun, sem síðan var hægt að nýta á ýmsan hátt. Efnið var því þrungið og hópurinn varð eins og börn í kirkjulegu ævintýri.

Arcand gat þess að það hefði verið töfrum líkast að vinna myndina.[i] Skeggjaður leikari í áheyrnarprófi var kveikja að kvikmyndinni. Þegar Arcand var að leita að leikurum í kvikmyndina Fall ameríska heimsveldisinsmætti einn prufuleikarinn alskeggjaður.[ii] Hann afsakaði sig og sagðist leika Jesú á kvöldin. Þess vegna væri hann svo skeggprúður.[iii] Þetta var sáningin sem síðan spíraði í huga Arcand. Þegar hann hafið lokið gerð Fallsins beið hans glíman við mennskuna í nútímanum, sem hann vann með því að endurvinna helgileik fyrir nútímafólk.

Í Fallinu lýsti Arcand falli gilda vel, óheilindum samskipta kynjanna og misnotkun fólks í þágu sjálfhverfra þarfa. Á einum stað í þeirri mynd segir að allar fyrirmyndir fyrir líf einstaklinga séu horfnar. Ekkert sé eftir nema fordæmi skrítlinga eða dýrlinga, sem venjulegt fólk treystir sér ekki til að nýta og leika eftir. Að glíma við sögu Jesú er því eðlilegt framhald í ferli Denys Arcand vegna þess að saga Jesú er lykilsaga vestrænnar menningar. Með því að segja sögu af Jesústaðgengli í nútíma er jafnframt unnið með túlkun á tilgangi manna, gildum og merkingu.

Tvennur

Mikilvægt stílbragð kvikmyndarinnar Jesú frá Montreal er tvennur. Þær eru magnaðar til að auka dramatíska spennu milli para eða andstæðna. Tvennur eru algengar í bókmenntum og í kvikmyndum. Margar Disneymyndir eru t.d. byggðar upp á grunni siðtvennu góðs og ills. Auðvitað þarf leikhús og kvikmynd blóð og spennu fyrir góða flækju og hrífandi söguþráð, en tvennurnar í mynd Denys Arcand eru vel unnar og sláandi.

Leikararnir sem manneskjur

Kvikmyndin var gerð árið 1989. Faðir Leclerc (Gilles Pelletier) var kaþólskur prestur, sem vildi poppa upp helgileik, passíu, um Jesú Krist og fékk til liðs við sig leikarann Daniel Coulomb (Lothaire Bluteau). Sá tók verkefni sitt alvarlega, lagðist í Biblíufræðin, kynnti sér allt sem hann gat náð í um Jesú. Hann las margt sem var öðru vísi en hann átti von á. Nýja testamentisfræðin hafa verið frjó síðasta árhundraðið en ekki allar fréttirnar hafa borist til almennings. Og leikstjórinn heillaðist. Samtímis stúdíunum byrjaði hann leit að leikurum. Þótt Daniel hafi verið í löngum túr um heiminn í leit að eigin tilgangi og visku hafði hann tengsl og líka grun um hver gætu skilið og væru fær um nýsköpun. Daniel hafði ákveðna leikara í huga og fór til að finna þá og kalla til verka. Í ljós kom, að þeir voru allir í firrtri biðstöðu og leið ekki vel í störfum sínum. Einn leikarinn var rödd í klámmynd og annar n.k. geimrödd. Ein var viðhald prestsins og hjálparkokkur í kirkjumötuneyti fyrir fátæklinga. Sú fjórða var misnotuð leikkona, sem var búið að sannfæra um að gildi hennar væri fyrst og fremst í kringum miðju líkamans!

Daniel, skapandi leiðtoga, tókst að sannfæra leikarana um, að verkefnið væri mikilvægt og verðugt alvöru og merkingarskapandi leikhúsi. Hann fékk í þessu köllunarferli stöðu hins styðjandi frelsara. Og lausnarahlutverkið varð æ skýrara eftir því sem á myndina leið. Undirbúningsvinnan hófst, hópurinn slípaðist saman, mótaði allt aðra Jesúsögu en gamaldags passía dómkirkjunnar hafði sýnt. Þessi Jesúsaga varð mannhverf og margt af spámannlegum orðum Jesú rataði í stykkið. Passían sló í gegn og var lofuð af leikgagnrýnendum og leikpáfum Montreal, en við litla hrifningu hjá klerkum og kirkjuyfirvöldum.

Leikur í lífi og lífið í leiknum

Leikhópurinn varð sem einn líkami, einn hugur og kærleikssamfélag. Hann lét því ekki bugast þegar kirkjan vildi ekki lengur standa straum af og bera ábyrgð á sýningum passíunnar. Lögregla var kölluð til þegar leikhópurinn sýndi þrátt fyrir bann kirkjuyfirvalda. Daniel í Jesúhlutverkinu var „handtekinn“ þar sem hann hékk á krossinum! Presturinn réð ekki ferðinni lengur, yfirvald kaþólsku kirkjunnar samþykkti ekki Jesúmyndina sem var túlkuð, “trúfræði” sýningarinnar, og bannaði frekari sýningarnar. Ekki varð þó aftur snúið, lífið hafði breyst í leikhús og leikhúsið var orðið lífið. Kirkjan átti að vera heimili lífs og merkingar, en prestarnir, stjórnendur kirkjunnar, voru á svig við þann veruleika. Áhorfendur voru virkjaðir eins og í Brechtíönsku leikhúsi, gátu ekki staðið utan dramans, heldur urðu að taka ákvörðun með eða móti. Í leikhúsi sannleikans er ekkert hlutleysi. Þegar lögreglan mætti aftur á staðinn lét einn áhorfenda ekki bjóða sér lögleysu eða ranglæti. Hann var jötunn að burðum, tók löggu föstum tökum en í átökunum féll krossinn. Hinn krossfesti Daniel/Jesús varð undir og fékk þungt höfuðhögg. Honum var ekið á spítala, sem reyndar bar nafn biblíuhöfundar. Þar var enga hjálp að fá. Með nafni spítalans var gefið í skyn, að kristileg stofnun hjálpi ekki “Jesú” í neyð og sé þar með fölsk.

Daniel virtist hressast og reis upp í helfró. Hann fór niður í lestarstöð – steig niður til heljar – og prédikaði eins og heimsendaspámaður en féll svo. Þá var hann fluttur á sjúkrahús að nýju, nú gyðingalegt. Þar fékk hann betri hjálp en meðal hinna “kristnu,” en dó þar í skjóli Gyðinganna. Svo kom fórnin, líkami hans var notaður til að gefa sjúkum nothæf líffæri, blindum auga og þar með nýja sýn, öðrum gott hjarta til lífs o.s.frv. Dauði Daniels varð ekki til einskis heldur til að bæta líf fjölda fólks, líkamlega með líffærum og félagslega og andlega með leik og verkum. Fórn Daniels var ekki friðþægjandi staðgengilsfórn heldur “líffærandi” fórnardauði. Daniel rétti fólk við með því að efla félaga og aðdáendur til meðvitundar og lífsbreytinga. Sú lausn er í anda dýrlinga kristninnar. Það er fólk sem gengur svo algerlega inn í hlutverk Jesú að það verður fyrirmynd og staðgenglar Guðs í veröldinni, Jesúbirtingar.

Jesúmyndir og Jesúbirtingar

Meginstef kvikmyndarinnar lýtur að Jesú Kristi, þ.e. hver hann er. Þar kemur fyrsta tvennan, Jesúpassían og Danielspassían. Annars vegar er leitað að hinum sögulega Jesú. Daniel lagði sig eftir öllu því, sem akademían gat frætt um. Hann fór til þeirra, sem talin voru ferskust og fremst í fræðunum. Hann var óbundin af klafa túlkana alda og kaþólsku kirkjunnar, gat komið að sögunni með eigin leit og gildi og því opnað Jesúsöguna algerlega. Þannig fólk hefur allar aldir leitað inn í Biblíuna, trú og kirkjur. Þessi nálgun hefur verið ívaf í sögu kirkjunnar, líka hinnar kaþólsku. Fólk á öllum tímum leitar að merkingu Jesúsögunnar fyrir eigið sjálf og samfélag. Jesútúlkanir eru því margs konar og fjölbreytilegar.

Jesúsagan tekur Daníel í faðminn og hann túlkar hana að nýju. Leiðin er mannhverf en með trúarlegri, andlegri áherslu eða skírskotun, sem kemur fram bæði í Jesúpassíunni og líka í Danielspassíunni. En svo eru aðrar víddir og skírskotanir í myndinni eins og sena á bókasafninu þar sem Daníel situr og stúderar Jesúfræðin. Bókasafnsfræðingurinn snýr dæminu við fyrir honum. Þó Daníel sé að leita að Jesú Kristi verður það Kristur, sem finnur hann. Konan verður í þessari senu ekki aðeins starfsmaður bókasafns heldur spámaður, boðberi tíðinda og merkingar. Reyndar kemur hún svo aftur fram sem fylgikona trúarlegs sérvitrings síðar í myndinni. Annars vegar er konan spákona og hins vegar dæmi um skringileika trúarinnar, að hinir trúuðu verða skrýtnir. Í hlutverkum konunnar er tvenna.

Myndin þyrlar upp spurningum um hlutverk og merkingu Jesú Krists í samfélagi okkar og samtíma. Myndinni er ekki ætlað að gera upp við fræðin um Jesú Krist. Það, sem sagt er um Jesú, er samtíningur úr ýmsum áttum. Sumt var úr Jesúvinsamlegum pólitískum byltingarhefðum sem og frómleikshefðum þar sem Jesúmyndin er yfirfærð í androgynus, ókynjaðan og gæskuríkan Jesú. Jesús verður í myndinni fyrirmynd fólks um einfaldan smekk í mannlífinu. Ef menn aðhyllast Jesú Krist eiga menn að andæfa spillingu og temja sér tortyggni gagnvart einfaldandi kerfum.

Trú í verki – trú til lífsbóta

Myndin er sem samantekt Jesúviðhorfa í kjölfar 68-byltingarinnar, þ.m.t. hippaíhugunar og frelsunarguðfræði. Sameiginleg grunnafstaða fólks í þessum hreyfingum var, að lífinu eigi að lifa, að menn eigi ekkert síður að gera en hugsa, að siðferði manna sé ekki síður mikilvægt en skoðanir og trúarkenningarnar. Þeir hippar og samfélagsgagnrýnendur, sem létu sig trúmál varða, höfðu áhuga á mannhverfum Jesú, sem beitti sér í samfélagsbetrun og að einstaklingar brytust úr hvers kyns fjötrum. Jesúmyndin varð því gjarnan af hinum mennska Jesú en síður af hinum himneska. Mynd af Jesú Kristi þessa tíma var af hinum elskulega geranda og lausnara einstaklinga og ákveðinna aðstæðna en síður af hinum kenningarlega og guðfræðilega Jesú Kristi, frelsara heimsins.

Gegn stofnunum

Í Jesú frá Montreal er skerpt tvennan milli smáhóps mennskunnar annars vegar og stofnunar hins vegar. Litli hópur Jesú var góður, en stofnanir Gyðinga og Rómverja vondar. Hið sama gildir varðandi nútímastofnanir. Kirkjustofnun og þjóðfélagsstofnanir eru vondar, en litli hópurinn er góður og gengur erinda mennskunnar og hins rétta lífs. Trúarstofnun myndarinnar, kaþólsku kirkjunni, farnast illa í myndinni. Fram kemur, að sitthvað er trú og trúarstofnun. Réttlætingar stofnunarinnar í mynd hins breyska og brjóstumkennanlega prests eru átakanlegar. Leclerc telur fólk koma í kirkju vegna tilfinninga en ekki dýpra inntaks. Kirkjan er því í hans túlkun grunnfærið leikhús og eiginlega vefur blekkingar. Þar skiptir öllu, að leika vel og láta ekki slá sig út af laginu. Reglur kirkjustofnunarinnar eru skýrar, ekki má hrófla við kenningunni, ekki koma með nýjar áherslur sem gagnast lífi og fólki. Svo virðist sem kenningin sé hluti af blekkingarvef, sem komið hefur verið upp til að dylja hið eiginlega.

Guð farinn annað?

Leikhúsfólkið átti bara að laga leikritið en ekki semja alveg nýtt stykki. En af því Daniel var opinn og hópurinn heill megnuðu þau sameiginlega að fæða nýtt líf einlægni og hreinleika hjartans. Í myndinni veifaði presturinn hækjum og tækjum, sem fólk notaði í kirkjulegu samhengi. Er kirkjan hækja? Er hún bara í bisniss og eru starfsmenn hennar aðeins hræddir og sérgóðir tækifærissinnar? Svarið við þeim spurningum er næsta augljóst. Kirkjuyfirvöldin bentu á að tvær milljónir kæmu í kirkjuna árlega og þeir þyrftu ekki að auka aðsókn með leikritinu. En leikararnir voru orðnir málsvarar raunveruleikans og Guðs en kirkjan virtist leikhús hins guðlausa valds, spillingar, niðurrifs, dauða. Leikararnir voru farnir að höfða til trúarlegrar vannæringar fólks, áhorfendur fóru að taka Jesú Krist alvarlega en stofnunin hafði aðeins áhuga á að fólk kæmi en ekki að líf þess breyttist.

Jesús frá Montreal var ávöxtur síns tíma. Jesútýpan opinberaði spillingu innan sem utan hins trúarlega sviðs, í auglýsingabransanum, leikhúskerfinu og lögfræðibransanum. En dómsvaldið kemur skást út. Þar vinna menn betur en á hinum póstunum. Hvað kerfisvandann varðar er þessi mynd skyld pólitískri, bókmenntalegri og kvikmyndalegri samfélagsgagnrýni á árunum 1965 til 1990. Jesús frá Montreal sýnir hinn einfalda, fallega, hugrakka, vitra, alvarlega og hljóðláta Jesú Krist. Hann var spámaður, sem átti í höggi við kerfi, sem spilltu hinu góða lífi. Myndin stendur með mennskunni og hinum kúguðu. Heilagleiki Jesú frá Montreal er mótaður karakter grundvallaður á ákveðnum gildum og lét ekki buga sig af valdi og fjármunum. Því megnar hann að höfða til fólks. Hann var leiðtogi á grundvelli siðgilda og mannúðar og megnaði hann að valda samfélagslegum usla, ógna trúarkerfum og valdastéttum.

Biblíuatburðir í nútíma

Tvenndir eru settar upp milli biblíufyrirmynda og nútímafyrirbæra. Upphafssenan rímar við Jóhannes skírara, sem segir að betri “leikari” muni koma. Þegar Daniel safnar leikurum gengur hann í fótspor Jesú, sem safnaði til sín lærisveinum. Daniel gekk berserksgang í gerð bjórauglýsingar þegar Mirelle, Maríu Magdalenu-týpun, var niðurlægð. Sú sena á sér baksögu í musterishreinsun Jesú. Þar var Jesús að leggja áherslu á að bænahúsum eigi ekki að breyta í bisnisshallir. Áherslan var að fólk eigi að njóta forgangs og auglýsinga- eða viðskiptabransinn eigi ekki að misnota fólk. Réttarhöldin yfir Daniel endurspegla réttarhöldin fyrir Pílatusi. Þar sjáum við Denys Arcand, leikstjórann sjálfan, undir hárkollu dómarans. Lögmaðurinn tungulipri gengur hringinn í skýjakljúf og minnir á freistandi og fagurgalandi djöful, sem ekki lætur rugla sig þrátt fyrir höfnun því hann gengur aftur í lokasenum og vill stofna tilraunleikhús. Kona í auglýsingageiranum vill “haus” vinar Daniels til að nota í auglýsingu. Henni tekst það og hann er síðan sýndur “afhausaður” á auglýsingaskilti í lokasenum á brautarstöðinni. Skiltið er þá sem diskur með afhöggnu höfði Jóhannesar í palestínskri höll fornaldar. Auglýsingamenn allra landa athugi! Líffæragjöf Daniels á sér fyrirmynd í lækningum Jesú og upprisu. Áform um tilraunaleikhús er fyrirmynduð í stofnun kirkjunnar. Þetta eru aðeins nokkrar af fjölmörgum tvennum kvikmyndarinnar.

Myndin tengir vel fortíð og nútíð. Hún tekur á ýmsum áhugverðum spennupörum og vinnur vel úr. Hún er ekki fræðslumynd um Kristsfræði, heldur er hún passíumynd. Hún gegnir hliðstæðu hlutverki og Passíusálmar að efla einstaklinga í trúarleit, vekja tilfinningar, íhugun og þróa hugmyndir. Áhersla kvikmyndarinnar er á hið einfalda en inntaksríka líf. Hin einföldu gildi vísa beint inn í venjulegt líf fólks og lífsbaráttu. Tvennurnar knýja til viðbragða um afstöðu okkar til Jesú, teygja og toga myndina, sem við gerum okkur af honum. Kvikmyndin tekur á táknmáli, táknkerfum trúarinnar og stofnanavæðingu og Jesús er svo sannarlega spámannlegur í kvikmyndinni. Jesús frá Montreal spyr ekki hver Jesús var, heldur hvort við leyfum honum enn að trufla líf okkar. Finnum við hann eða finnur hann kannski okkur?

[i] “The magic was incredible! We finally had the chance to tell a story which we all knew, to reinterpret one of the basic myths of Western culture.“ Melbourne Sunday Herald: Melbourne, Australia, June 29, 1990 og svo á vefnum, http://www.eciad.ca/~rburnett/Arcand.html

[ii] https://en.wikipedia.org/wiki/Jesus_of_Montreal. Sjá líka https://en.wikipedia.org/wiki/The_Decline_of_the_American_Empire

[iii] Sjá viðtal við Denys Arcand. Sama heimild. Arcand hefur líklega lesið rit Dostójevskís um Karamazov-bræðurna. Leikkona sem presturinn heldur við réttlætir samskiptin með því að nota rök djöfulsins sem hann færði í samtali við Ívan Karamazov. Arcand og Dostojevskí eru báðir mjög gagnrýnir á spillt kerfi sem smætta fólk og gera að tækjum sem aðrir nota. Jesus of Montreal er myndræn útfærsla á freistingunni sem Dostojevskí lætur djöfulinn orða, siðferði án ábyrgðar, kærleikur án sannleika, náð án samvisku.

Útfararræður

Jón Snorri Sigurðsson – minningarorð

30. janúar 2026 Sigurður Árni Þórðarson

Er hægt að nota þetta glerbrot í skúlptúr? Gæti ljósi fjörusteinninn passað á skóhorn eða skreytt stóra ausu? Snorri horfði alltaf í kringum sig, skoðaði efnivið, endurvinnslumöguleika og kraftgetu formanna. Hann hafði næm augu og skarpa formskynjun. Hann þjálfaði með sér hæfni í huganum að sveigja línur og umbreyta formum. Þegar hann handlék efni þá var hugur hans að máta, stilla upp í skúlptúr, eyða svo öllu og stilla upp í annað verk. Hann þorði og þoldi að fara lengri leiðina, þá erfiðu . Hamarinn kyssti stálið sem bognaði og fríkkaði að vilja smiðsins. Þegar allt var skoðað, slegið og mótað svissaði Snorri saman bútana og horfði íhugandi á listaverk verða til. „Þessi passar“ hugsaði hann og seildist eftir slípuðum steini sem hann fann einu sinni á Snæfellsnesi. Svo boraði hann varlega til að steinninn springi ekki og mátaði svo við skúltúrinn. Þá var hægt að líma, pússa, slípa og gleðjast yfir fallegu verki sem andi og hendur, þolgæði og ástríki höfðu skapað í sameiningu.

Listin – guðsþjónusta

Listrænir gerningar eru endurvarp hins guðlega. Guð Biblíunnar er ekki fjarlægt frumafl veraldar heldur ástríðufullur listfrömuður sem sér og kallar fram form, liti, ljós og fegurð. Guð ljóðar heiminn, mótar eins og skúlptúristi, skipuleggur sem hönnuður. Í fyrstu Mósebók segir: „…og Guð sá að það var gott.“ Guð metur líka eins og listrýnandi. Í sögunni birtist Guð dramatúrg. Sviðsmyndajöfurinn kallar spámenn til táknrænna gjörninga sem sprengja rútínu og umbreyta hversdagslegum hlutum. Brauð verður líkami og vatn verður vín. Guð vinnur ekki aðeins með orð, heldur með líkama, efni, rými, tíma og átök. Í Jesú varð Guð sjálfur að listaverki í veröldinni. Orðið varð hold, merking varð ásjóna, fegurð varð opið sár og frumóp á krossi. Krossinn er ekki bara aftökutæki heldur listrænn gjörningur sem umbreytir merkingu heimsins. Skömm vék fyrir dásemd. Ósigur varð sigur, dauði varð líf. Guð býr ekki til og hverfur svo til annarra verka. Guð tekur hið brotna, skakka og spillta efni og mótar úr því nýtt listaverk, nýtt líf. Heimurinn er verk í vinnslu, óklárað listaverk sem Guð heldur áfram að skapa í samstarfi við dýptir veraldar og menn líka. Og Snorri vann í anda hins skapandi himneska gjörningameistara. Listiðkun er guðsþjónusta.

Æviágrip

Jón Snorri Sigurðsson fæddist í Reykjavík 17. apríl árið 1950. Foreldrar hans voru Ingibjörg Ólafsdóttir og Sigurður Ingi Jónsson. Hann var yngstur 8 barna þeirra. Foreldrarnir skildu þegar hann var ungur og bernska Snorra varð honum snúin. Hann varð snemma að axla ábyrgð á eigin velferð. Hann varð sinnar eigin gæfu smiður. Ingibjörg, móðir hans, giftist Jens Guðjónssyni, sem varð honum fóstri og fyrirmynd um margt.

Snorri fór snemma að vinna, fór á sjó 14 ára og það er ævintýralegt að hann var 15 ára þegar hann fór á land í Sovétríkjunum þáverandi. Hásetarnir voru slungnir og fengu drenginn með sakleysissvipinn til að flytja smyglvarning í land og í skip því tollararnir grunuðu ekki barnið! Snorri lærði því snemma á prettavit manna og tók ákvörðun um að lifa sem heiðarlegur maður og gera hið góða, sjá í öðrum gæsku fremur en græsku. Hann varð sérlega umtalsfrómur. Að lifa vel er val.

Snorri sótti skóla bæði í Reykjavík og í Kaupmannahöfn. Best þótti honum þegar hann fékk inni í starfsnámi á gullsmíðaverkstæði í Kaupmannahöfn hjá hinum fræga Ole Bent Pedersen. Þar fann hann sig, þar átti hann heima. Hann gat beitt hamri og hug til að móta og skapa. Og sjá má skemmtileg formáhrif mentorsins Ole Bent í munum sem Snorri smíðaði síðar.

Snorri sótti á verkstæðið hjá fóstra sínum og fékk að spreyta sig. Hann skráði sig í Iðnskólann og varð sveinn og nokkrum árum síðar fékk hann meistararéttindi í gullsmíðum. Snorri sótti síðan mikinn fjölda námskeiða í Danmörk og í Bandaríkjunum. Hann var alla tíð að skoða möguleika, aðferðir, útfærslur og tækninýjungar í hönnun og handverki. Svo kom hann heim með nýjar hugmyndir, ný áhrif og nýjar vörulínur urðu til.

Gullsmíðaverkstæðið stækkaði og Snorri lagði til vaxtarins. Hann tók við æ fleiri verkefnum og stjórnartaumum. Að lokum keypti Snorri gullsmíðafyrirtækið Jens og rak það síðan af listrænum metnaði, myndarskap og alúð. Það er merkilegt og þakkarvert að Snorri skuli hafa starfað við fjölskyldufyrirtæki frá unglingsaldri fram á lokadag. Börnin hans hafa síðan tekið við og vöxturinn heldur áfram. Mikil blessun er það og öllum til gæfu.

Hús, Lilja og börnin

Snorri vildi eignast eigið athvarf og þak yfir höfuðið. Hann var reyndar svo mikill Reykvíkingur að hann fór sjaldan austur fyrir Elliðaár. En hann fékk úthlutað lóð í Brekkutanganum í Mosfelssbæ. Á sama tíma var Lilja Gísladóttir, hjúkrunarfræðingur, í sömu hugleiðingum. Hún fékk líka lóð í Brekkutanga. Svo sáu þau hvort annað í vinnugöllunum. „Hvar fannstu þennan karl?“ var Lilja einu sinni spurð og svaraði að bragði. „Í húsgrunni í Brekkutanganum.“ Húsbyggjendur í götunni urðu að grafa djúpt og vatnsaginn var mikill. Byggingafólkið sammæltist um að hópurinn yrði að hittast. Snorri bauð öllum heim og var á spani með bolla og veitingar þegar Lilja kom. Svo urðu fleiri fundir og þau Snorri skoðuðu ekki bara dren og dælingar heldur líka hvort annað. Snorra leist vel á þessa dugnaðarkonu og fork sem treysti sér í stórframkvæmdir og vílaði ekki fyrir sér að dæla vatni, puða í grunni og ráða og reka iðnaðarmenn. Snorri varð hrifinn af Lilju og hún af honum. Svo þegar kom að því að hún ætlaði til Svíþjóðar til vinnu tjáði hann löngun sína að heimsækja hana. En hún kom heim í húsið sitt áður en hann leitaði að henni ytra. Þá var hann fluttur inn í sitt hús. Lilja dáðist að hve Snorri var flottur, aðlaðandi, orðheppinn og skemmtilegur. Svo fóru þau saman í Bæjarbíó í ársbyrjun 1980, fóru að hittast og kynnast. Ástarbandið styrktist. Svo fæddist Berglind og Lilja flutti inn til Snorra. Þau rugluðu reitum, fléttuðu saman hendur og hjörtu. Ingibjörg kom í heiminn og síðan Snorri Freyr.

Fjölskyldan bjó í Brekkutanganum í tíu ár, svo keyptu þau Snorri hús í byggingu í Jöklafold í Grafarvogi og fullgerðu. Húsið þeirra Snorra og Lilju varð öðru vísi en hin húsin í götunni þó teikningin væri sú sama. Áferð, fyrirkomulag og frágangur þeirra var ólíkur. Innan stokks var hátt til lofts og vítt til veggja hjá þeim. Þau Lilja vildu hafa sálar- og and-rými í sínum híbýlum og voru samstiga. Og heimili þeirra var glæsilegt.

Í Grafarvogi uxu börnin til manns, þroska og lífsstefnu. Snorri vann mikið og Lilja var framkvæmdastjóri stórverkefna fjölskyldunnar. Það var líka gott að mamman væri hjúkrunarfræðingur til sjá um heilbrigðismál og lyfjagjafir barnanna. Ástin mótar fólk á langri leið og þau Lilja slípuðust vel saman. Snorri gerði sér grein fyrir konuláni sínu. Og þau bjuggu við barnalán og heimilislán. Við, sem nutum tengsla við fjölskylduna, dáðumst að þeirri samstöðu sem blasti við í lífi þeirra. Edda, systir Lilju, var líka mikilvæg heimilisstoð og aðstoðarkennari. Svo stækkaði hópurinn þegar barnaþrennan hóf hjúskap og barnabörnin eru sjö – samheldinn, líflegur, glæsilegur og ræktaður hópur gæsku og elsku – samhent fjölskylda.

Og nú er komið að lagi og söng – Liljulaginu. Þegar Snorri heyrði sungið í útvarpinu: „Ég leit eina lilju í holti“ sagði hann við börnin sín: „Þetta er lagið um mömmu ykkar!“ Og svo dansaði hann jafnvel líka með og brosti. „… Þessi liljan er mín!“ Njótum kveðju Snorra til Lilju – þau umvöfðu hvort annað svo fallega – alla tíð.

Listamaðurinn og heimilismaðurinn

Hvernig var maðurinn hennar Lilju, pabbinn, afinn, vinur? Hvernig var Snorri? Hann var listamaður og heimilismaður. Hann var alltaf að hanna, endurskapa, móta, skoða umhverfi sitt til að draga heim og inn í list sína áhrif og nýjungar. Hann sætti sig aldrei við hið einfaldasta eða hversdagslega, heldur kannaði nýja möguleika og hafði gjarnan það sem flóknara reyndist. Snorri helgaði líf sitt vinnu – en líka fjölskyldu sinni.

Snorri var líka heimilismaðurinn. Hannn vissi allt frá því að hann fléttaði veru sína að lífi Lilju að hann var hamingjumaður. Snorri var aðdáandi Lilju – lukkumaður í lífinu. Þau Lilja voru glæsilegt par og samhent í þeirri gæfulegu heimilisrækt að næra ástina til hvors annars og miðla þar með elskunni til næstu kynslóða. Lilja og Snorri voru ólík að upplagi og uppvexti en virtu hvort annað, ræktuðu maka sinn, virtu skoðanir hins og leyfðu styrkleikum að njóta sín en létu ekki veikleika hindra eða það sem bar á milli. Þau töluðu við hvort annað og um hvort annað af hlýju, virðingu, alúð og ást.

Eigindir

Ég fékk sendingu í tölvupósti sem listaði þrjú einkenni Snorra: Fegurð – hlýja – húmor. Það er vel kjarnað. Snorri var fagurkeri í lífi og starfi. Hann mat mikils list og fegurð hversdagslífsins. Hann var snyrtimenni, gekk í þrifin sjálfur og fór stundum mikinn í eldhústiltektinni. Snorra þótti mikilvægt að hafa allt fallegt á heimili og á vinnustað.

Myndir, málverk og munir voru honum lífsmál. Snorri valdi gjarnan falleg karakterhúsgögn. Honum var annt um formgerð hlutanna en var svo elskur að konu sinni að hann sagði að Lilja hefði betri litasmekk en hann. Af því Snorri var bæði listamaður og heimilismaður hafði hann auga fyrir brúkshlutum eins og ausum, eldhúsáhöldum og kertastjökum ekki síður en nælum, keðjum og hringum. Skóhornin hans eru til á mörgum heimilum heimsins og í mörgum útgáfum. Sum eru stutt og önnur löng, oft með steini sem skrautkórónu fyrir hald. Glæsilegir handverksgripir til nota í hversdagslífinu.

Fegurð og hlýja kemur fram í atferli og afstöðu fólks. Snorri hafði skoðanir á hári og fatnaði og líka skóm. Hann vildi að föt væru falleg og færu vel og að skór skyldu vera vel burstaðir. Hann kunni hina bandarísku kúnst að það væri í lagi að vera í slitnum fötum ef skórnir væru góðir og vel burstaðir. Og Snorri gekk af krafti í skóburstunina þegar þörf var á. Þegar hann var búinn með fyrsta parið byrjaði hann á því næsta og áður en hann hætti var hann kannski búinn að bursta alla skóna í forstofunni – jafnvel skó vinananna sem voru í heimsókn! Hann burstaði ekki aðeins hliðarnar sem sneru upp heldur skoðaði botninn og burstaði bilið á milli framsóla og hæls. Hann vann ekki verk til hálfs heldur til enda. Snorri er okkur hinum fyrirmynd um vandvirkni í þágu fólks og lífs.

Snorri var sérlega bóngóður. Alltaf mætti hann þegar börn og stórfjölskyldan flutti milli búsetustaða. Ef vini vantaði merkingu á hús fór hann að íhuga leturgerð og fyrirkomulag hússins og kom svo brosandi með stórkostlega húsmerkingu í höndum, boraði göt og kom tölustöfunum fyrir. Snorri hafði sjálfur orðið að bjarga sér og hann ræktaði með sér djúpa mannúð. Ef einver var á kantinum í lífinu vildi Snorri hjálpa. Þeir sem voru í vandræðum rötuðu oft til hans sem vildi rétta hvers manns hlut.

Listaverk Snorra fóru víða. Snorri smíðaði hina fíngerðustu muni og fáir skildu hvernig stóru hendurnar hans fóru að. Svo smíðaði hann stóra skúlptúra. Þar sem Snorri bæði þorði og gat hannað stóra gripi varð hann snemma eftirsóttur til að gera gripi og skúlptúra til heiðursgjafa. Fyrirtæki, samtök, forsetaembættið og ríkisstjórn fólu Snorra að hanna gjafagripi. Verk hans eru því víða til, á heimilum, í höllum þjóðhöfðingja og hjá fjölþjóðastofnunum. Þessi verk minna á fegurð og Ísland með þögulli reisn – lof sé skapara þeirra.

Þegar heimsmeistaramótið í handbolta fór fram á Íslandi árið 1995 fékk Snorri það verkefni að hanna öll verðlaun mótsins. Snorri gerði flottasta bikar – raunar íþróttaskúlptúr – sem ég hef séð. Svo voru gull-, silfur- og brons-peningarnir allir handgerðir. Það hefði verið hægt að steypa þá en Snorri mat handverkið svo mikils að hann var tilbúinn að sitja við og vinna marga yfirvinnutíma til að ljúka öllu sómasamlega fyrir mót.

Meðal verðlauna sem Snorri hannaði og smíðaði voru bókmenntaverðlaunin sem árlega eru veitt og í mörgum flokkum. Það voru bækur á fæti sem Snorri smíðaði og við hæfi að þær voru alltaf opnar. Snorri skrifaði sjálfur skýringu á formi og gerð verðlaunanna og þar segir hann: „Verkið táknar bók þar sem blærinn lyftir blöðunum svo þau mynda vængform sem er við það að fljúga af stað með boðskapinn sem höfundurinn hefur skrásett.“ Þetta er vel sagt. Orð á hreyfingu, lifandi skúlptúr.

Snorri var húmoristi og það var geðbætandi að vera með honum. Hann lék sér með orð og orðaleppa og smellti saman hinu óvænta svo úr varð skop. Það var flæði í samtölum með Snorra. Hann sá hið góða í fólki og aðstæðum og gat hlegið hjartanlega í kómískum aðstæðum. Snorri lagði gott til fólks var einhver umtalsfrómasti maður sem ég hef þekkt. Hann hallmælti ekki fólki, jafnvel ekki þeim sem höfðu ómaklega lagt illt til hans. Snorri umgekkst fólk fallega og með léttleika. Snorra var eiginlegt að leita lausna en síður átaka.

Það var gaman að vera með sælkeranum Snorra. Hann gladdist yfir góðum mat og hafði sæta tungu. Hann blikkaði þau sem nærstödd voru þegar hann laumaðist í konfektmolaskálina. Á kvöldin spurði hann Lilju gjarnan hvort ekki væri eitthvað nammi til. Og ég man vel að einu sinni í Árósum átti Snorri að sjá um desert í veislu. Eftir máltíð voru allra augu á Snorra. Hvað kæmi hann nú með? Og viti menn, hann reiddi fram glæsilegar kókosbollur sem hann hafði keypt í búð. Þá var mikið hlegið og Snorri var allra manna sælastur því hann var kókosbollukarl – og svo þótti honum stórar karamellur líka góðar.

Smiðja eilífðar

Nú er komið að skilum. Snorri lofar ekki Lilju framar eða biður hana um nammi. Hann kennir ekki fleiri barnabörnum sínum að dansa. Hann keyrir ekki framar tvisvar í kringum hringtorgin til að skemmta ungviðinu. Hann fer ekki í óvissuferðir með vinum sínum eða hleypir fjöri í samferðahópinn. Hann hamrar ekki fleiri stálskúlptúra eða snaga til að hengja morgunsloppa á. Nú er það himinsmiðjan, gullsmiðjan hið efra. Þar er ekkert verkstol, þar verður honum úr verki. Ég sé Snorra fyrir mér með svuntu, með hamar í hendi við steðjann og brosandi út að eyrum. Og hárið á honum fer vel. Í himinsmiðjunni skortir hvorki efnivið til nýsköpunar né endurvinnslu. Himinsmiðjan er sérhæfð til endurskoðunar, nýrra möguleika, hins nýja himins og nýju jarðar. Og vilji Snorra til að fara ekki auðveldu leiðina nýtist vel – frumlega nálgunin er metin til verðleika. „…og Guð sá að það var gott.“

Guð geymi Snorra í listgerningi eilífðar.

Guð geymi ykkur ástvini, fjölskyldu og alla vini. Amen.

Fossvogskirkja, fimmtudaginn 29. janúar.

Kistulagning, Fossvogskapella, 23. janúar.

Greinar og pistlar

Ljúffeng Teryiaki kjúklingaskál

25. janúar 2026 Sigurður Árni Þórðarson

3-4 kjúklingabringur (eða 1 kalkúnabringa)
200 ml Garlic Teryiaki hvítlauks sósa frá Stonewell
1 poki spínat

½ box blandað salat
1 1/2 bolli bulgur
1 grænmetisteningur
1 box kirsuberjatómatar
1/2 gúrka
1/2 rauðlaukur
2 avacado
1 sæt paprika
1/2 krukka fetaostur
100 gr ristaðar pekanhnetur
Ferskt kóríander eftir smekk

Skerið kjötið í ca. 1 cm bita. Setjið olíu á pönnu og steikið bitana. Kryddið, saltið og piprið að vild. Því næst er teryiaki-sósunni hellt yfir kjúklinginn á pönnunni. Leyfið bitunum að malla í sósunni um stund.

Grænmetið er saxað. Skerið laukinn þunnt. Ljómandi að helminga kirsuberjatómatana og marinera í góðri ólífuolíu og flögusalti.

Bulgur soðið samkvæmt leiðbeiningunum (oftast 1 á móti 2 vatns). Setjið kjúklingatening í suðuvatnið til að styrkja bragð.

Komið öllu spínatinu og salatinu fyrir á fati og dreifið bulgur jafnt yfir. Að lokum er kjúklingabitunum, pekanhnetum, rauðlauk, kóríander og fetaosti dreift yfir.

Bæn:

Þar sem Drottinn ber á borð
blessun streymir niður.
Þar sem hljómar himneskt orð
helgur ríkir friður.
Fyrir allt sem mettar mann
miklum ríka gjafarann.
Lof og dýrð sé Drottni.

Greinar og pistlar

Keltnesk bæn

24. janúar 2026 Sigurður Árni Þórðarson

Guð, hjálpa mér að koma reglu á líf mitt,

með einfaldleika að leiðarljósi.

Guð, kenn mér að hlusta á rödd þína hið innra.

Kenn mér að fagna breytingum í stað þess að óttast.

Guð, ég játa innri ókyrrð mína,

ég fel þér óánægju mína,

ég játa eirðarleysi mitt,

ég fel þér efasemdir mínar,

ég játa örvæntingu mína,

ég fel þér alla þrá sem í mér býr.

Guð, hjálpa mér að vaxa að visku,

að hlusta á þig og þora að fylgja þér,

jafnvel í gegnum þrúgandi myrkur og opnar dyr.

Þessi kelneska bæn kom til mín í tiltekt í tölvunni. Myndina tók ég nærri Sandskeiði 2025 á leið austur fyrir fjall – himindyr opnuðust og afturelding varð í gegnum dimma skýjabakka. Ég heillast af spilandi leik sólar í skýjum.