Greinar og pistlar

Laxveiðin í Soginu

Á fyrri hluta tuttugstu aldar var Sogið talin ein gjöfulasta laxveiðiá landsins. Eitt til tvö þúsund laxar veiddust árlega á síðari hluta 19. aldar. Og fyrstu áratugi 20. aldar veiddust í Soginu árlega á bilinu 700 til 1500 laxar. Ég heyrði í bernsku tröllasögur af stórlaxaveiðum á stöng í Alviðruparti Sogsins og sá myndir af ofurfiskum. Svo eru til rosasögur af netaveiðinni líka, t.d. af Þorsteini Þorsteinssyni í Tungu í Grafningi sem náði allt að 60 löxum úr neti sínu á einu kvöldi og fyllti bát sinn. Þá var laxinn saltaður í öll í lát sem til voru og síðan staflað í skemmu eins og þorski úr sjó. Ernir og aðrir ránfuglar höfðu hag af mikilli fiskgengd fyrri ára og skýrir fjölda þeirra við ána.

Áður en Sogið var virkjað gekk lax lengra upp ána en nú er. Hann fór upp fyrir Írafoss og hrygndi líka í þverám Sogsins. Bygging Ljósafossvirkjunar 1937 og síðar Írafossvirkjunar breyttu lífsmöguleikum laxins. Hrygningarsvæðin ofan virkjana og mikilvæg uppeldissvæði lokuðust. Rennslisstýringar virkjana höfðu veruleg áhrif t.d. með tímabundinni þornun hrygningarsvæða. Hrogn og seiði lentu á þurru og dóu. Vegna mývargs var eitrað með DDT-eitri þegar Steingrímstöð var byggð. Sogsveiðin minnkaði minnkaði um helming í kjölfar bygginga og starfrækslu virkjana. Á síðari hluta 20. aldar veiddust að meðaltali 300-600 laxar árlega. Netaveiði hefur verið stunduð í Ölfusá allt til þessa árs og margir halda fram – og ég álít að rétt sé – að hún hafi meiri áhrif á Sogslaxinn en Hvítárstofnana.

Veiði í Soginu jókst tímabundið eftir 2006 og veiddust t.d. 1337 laxar árið 2010. Ástæður þá voru hagstæðar aðstæður í hafi, rennslisstýringar Sogsvirkjana voru lagfærðar, seiðum var sleppt í talsverðum mæli og stjórn veiða varð markvissari. En síðan hefur dregið úr veiði bæði í Sogi og ám víða um land vegna ýmissa ytri aðstæðna, s.s. aðstæðna í hafi.

Nú veiðast 200 til 300 laxar í Soginu á ári en mætti fimmfalda þá veiði með marksæknum og víðtækum aðgerðum. En hvort sem veiði er mikil eða lítil er Sogið stórá með ríkulegt lífríki sem veitir lífsgleði og undur þeim sem una við ána. Sporðmiklir stórlaxar synda í djúpum, fuglalífið er fjölbreyilegt og gróður líka. Allir mega njóta dásemda þessa undrasvæðis. Það þarf ekki flugustöng til að ganga um Þrastaskóg, Alviðruland eða Öndverðarnes, aðeins opin huga, viljuga fætur og sókn í náttúruunað.

Myndin er af Helga Bjarnasyni sem veiddi Maríulaxinn sinn 17. ágúst 2025 á veiðidegi Alviðru, sem er árlegur fræðsludagur Alviðrunefndar Landverndar til kynningar á veiði og lífríki Sogsins. 

Greinar og pistlar

Sílamáfurinn klóki

Ég sá sílamáf kom fljúgandi þegar ég var að ganga fyrir flugbrautarendann við Suðurgötu. Í gogginum var hann með æti. Ég velti vöngum yfir hvort hann hefði náð andarunga og stoppaði til að fylgjast með honum. Hann flaug yfir flugbrautarendann og sleppti bráð sinni sem féll á malbikið og spundraðist. Þá skildi ég að bráðin var einhver skelfiskur sem máfurinn hafði af skynsemi sleppt á harðan flöt til að skurnin brotnaði við fallið. Fuglinn sveif niður, náði fiskinum og sveif svo í burtu. Mér fannst hann vera kátur. Svo kom hann aftur og gott ef það var ekki ígulker í það skiptið. Ekki bara apar sem nota verkfæri.

Sílamáfur (Larus fuscus) er einn algengasti sjófugl Íslands. Hann er ekki aðeins sterkur og góður flugfugl heldur aðlagast breytingum, lærir ný trix og er frumlegur í fæðuleit sinni. Hann sér mat á útiborðum og er oft mættur þegar á að fara að grilla. Hann flýgur með krækling, kuðunga eða ígulker hátt og sleppir á steypu, steina og malbik. Rannsóknir sýna að máfarnir læra af reynslunni og velja hæfilega flughæð og harðasta undirlagið til að ná sem bestum árangri.

Máfar muna eftir gjafmildu fólki og kenna ungviðinu hvar bestu fæðusvæðin eru. Sú félagslega þekking færist til næstu kynslóðar. Sílamáfurinn er sem sé lausnamiðaður, hefur gott minni og aðlögunarhæfni. Þeir lifa sem hugsa og það er ástæðan fyrir að sílamáfurinn er einn útbreiddasti sjófugl norðurhvelsins.

Skeljadreifin á enda flugbrautar Reykjavíkurflugvallar er vegna klókinda sílamáfsins. Á móti Flugfélagi Íslands notar hann flugbrautina sem verkfæri og lætur svo Ísavia sjá um viðhaldið.

 

 

Greinar og pistlar

Fótboltinn ekki til sölu

Siðbótin í Evrópu hófst þegar Marteinn Lúther snerist gegn og mótmælti aflátssölu miðaldakirkjunnar. Hann vissi að ást Guðs væri ekki hægt að kaupa. Og það væri ekki heldur hægt að setja verðmiða á elsku himinsins og gera hana að tekjulind.

Nú þarf knattspyrnufólk í Evrópu – og raunar um allan heim – að rísa gegn peningahyggju FIFA. Undir stjórn Giannis Infantino virðist heimssamband fótboltans vera að breytast í spilltan fjárplóg sem er sama um leikmenn og anda fótboltans. FIFA selur ekki aflátsbréf eins og miðaldakirkjan heldur stefnir að því að selja fjárfestum hlut í heimsmeistaramótum karla og kvenna og heimsmeistaramóti félagsliða.

Áformin eru kynnt sem leið til að afla meiri peninga fyrir knattspyrnusambönd heimsins. Það er mútustíll í tillögunum. En fjárfestar leggja ekki fram milljarða af hjartagæsku og góðvild. Þeir sækjast eftir ávöxtun, arði, áhrifum og vaxandi tekjum. Ef þeim verður seldur hlutur í ofurmótum fótboltans mun þrýstingurinn aukast á fleiri leiki, tíðari keppnir, stærri mót og val á gestgjöfum eftir markaðsvirði fremur en knattspyrnulegum og samfélagslegum sjónarmiðum.

Stjórn knattspyrnusambands Evrópu, UEFA, heldur fram að FIFA sé að reyna að „selja sál knattspyrnunnar.“ En knattspyrnan tilheyrir ekki Infantino, FIFA, bandarískum bönkum eða fjárfestingarsjóðum. Hún tilheyrir ungum og öldnum á sparkvellinum, mömmum og pöbbum sem keyra börn á æfingar og standa við hliðarlínuna í rigningu og jafnvel snjókomu, leikmönnunum, félögum og stuðningsmönnunum.

Knattspyrnan er samfélagsmenning fólks um allan heim. Menningu á ekki að selja heldur rækta. Stjórnir knattspyrnunnar eiga ekki og mega ekki lúta hagsmunum þeirra sem vilja græða á henni. FIFA á að gæta gilda knattspyrnunnar og menningar hennar en ekki selja fótbolta framtíðar.

Nú þarf siðbót í knattspyrnunni. KSÍ, félög, leikmenn, stuðningsfólk og landssambönd verða að tala skýrt. Andi knattspyrnunnar er ekki hrúga af hlutabréfum til sölu hæstbjóðendum. Nú er þörf á siðbót. Heimsmeistaramótið er ekki til sölu. Fótboltinner ekki falur. Boltabót takk. 

 

Greinar og pistlar

Hver á líkið? Upphaf skáldareitsins á Þingvöllum

Hver átti lík Einars Benediktssonar og hver átti lík Jónasar Hallgrímssonar, sem eru báðir grafnir í þjóðargrafreitnum á Þingvöllum? 

Sá greftrunarreitur varð til vegna útfararágreinings tveggja kvenna og vandræða stjórnvalda þegar Einar lést í Herdísarvík 12. janúar 1940. Jónas Jónsson frá Hriflu notaði ágreininginn til að koma í framkvæmd hugmynd um heiðursgrafreit á Þingvöllum fyrir mestu listamenn þjóðarinnar. Skáldareiturinn svonefndi varð til vegna útfararkrísu. Síðar voru líkamsleifar Jónasar Hallgrímssonar grafnar í reitnum. Það mál var ekki útfararkreppa heldur uppgreftrarkreppa og krísan jafnvel meiri í seinna skiptið en það fyrra. Skáldareiturinn er kreppureitur.

Fleiri verða væntanlega ekki jarðsettir þar fyrst Halldór Laxnes og Jóhannes Sveinsson Kjarval voru ekki „heygðir“ þar – svo notað sé orðfæri Hriflu-Jónasar. Heiðursgrafreitir eru úreltir.

Valgerður og Hlín

Einar Benediktsson var maður hinna máttugu kvenna. Hann virti konur og orkti um þær. Tvær þeirra komu við sögu útfararmála hans. Valgerður Zoëga, fyrrverandi eiginkona hans og móðir barna þeirra, hafði verið maki Einars á velmektarárum hans. Þau slitu samvistum og skildu löglega. Síðustu æviárin tók Hlín Johnson skáldið að sér. Hún reif hann upp úr einstæðingsskap og sukki í Reykjavík, fór með honum ferðir til útlanda og reisti honum heimili í Herdísarvík af myndarskap og dug. Þar annaðist Hlín hann til dauðadags.

Eftir andlát Einars tilkynnti Hlín lát „ástvinar“ síns. Valgerði mislíkaði orðalag dánartilkynningarinnar. Hlín fór á fund Hermanns Jónassonar, Ólafs Thors og Stefáns Jóhanns Stefánssonar, forystumanna ríkisstjórnarinnar, og sagði þeim frá andláti skáldjöfursins. Ráðherrarnir buðu Hlín að útförin yrði opinber, þ.e. á vegum stjórnvalda. En hver á lík og hverjir hafa skv. lögum aðild að útfararundirbúningi og rétt til ákvörðunar? Hlín var bjargvættur Einars og ástkona. En hún var ekki eiginkona hans.

Valgerður, fráskilda eiginkonan, taldi sig og ættingja sína eiga að koma fram sem nánustu vandamenn Einars en ekki Hlín og samverkamenn hennar. Hún leitaði til Jónasar Jónssonar og mótmælti þeirri stöðu sem Hlín hafði fengið í útfararundirbúningnum. Jónas benti henni á að hvorki Hlín né Valgerður væru eiginkonur Einars. Hvorug þeirra væru að lögum formlega nákomnar Einari. Börn hans ættu hins vegar allan rétt sem erfingjar eigna og því aðildar að útför. Jónas skildi og túlkaði erfðaréttinn rétt.

Vandi stjórnvalda og skáldareiturinn

Vegna ágreinings kvennanna um hver ætti líkið og þar með rétt til úrskurða og aðkomu komst ríkisstjórnin í bobba. Vissulega höfðu báðar konurnar verið skáldinu mikilvægar og gegnt aðalhlutverkum í lífi hans. Skoðun flestra var að hvorugri mætti sýna óvirðingu. Stjórnin fól biskupi, sem þá var Sigurgeir Sigurðsson, að finna lausn. En hann fann ekki heldur farsæla útleið um skipulag, líkfylgd og hverjir ættu að standa og ganga nærri kistunni. 

Nú voru góð ráð dýr en Jónas frá Hriflu sá tækifæri í ágreiningnum og klípunni. Hann hafði áður rætt í Þingvallanefnd, við Harald Guðmundsson og Sigurð Kristjánsson, að koma á fót heiðursgrafreit listamanna á Þingvöllum, íslenskri útgáfu Westminster Abbey.

Þingvallanefnd bauð ríkisstjórninni að Einar Benediktsson yrði fyrsti listamaðurinn sem fengi legstað í slíkum þjóðargrafreit. Tillaga Jónasar og nefndarmanna Þingvallanefndar leysti kvennadeilu útfarar Einars Benediktssonar. Hátíðleg kveðjuathöfn var haldin í Dómkirkjunni. Kistan var borin inn fyrir athöfn og varð eftir í kirkjunni þegar gestir gengu út. Því var ekki gert upp á milli hópa í líkfylgd. Valgerður, Hlín, ættingjar Einars og fulltrúar Háskólans, sem erfði eigur skáldsins, fengu öll ákveðin sæti í kirkjuathöfninni.

Vökumaður þjóðargrafreitsins

Daginn eftir útförina í Dómkirkjunni var Einar svo jarðsettur í þjóðargrafreitnum austan við Þingvallakirkju. Guðjón Samúelsson, húsameistari, skipulagði hinn hringlaga skáldareit í kirkjutúninu austan Þingvallakirkju. Honum er skipt í fjóra hluta með malarbornum gangvegi í lögun grísks, jafnarma kross. Í stað veglegra minnismerkja ákvað húsameistarinn að á leiðum skyldu vera hellur og aðeins merktar nöfnum hinna látnu með koparstöfum. Sem sé, látlaus og agaður einfaldleiki.

Pólitísk klókindi og persónulegur ágreiningur um útför Einars Benediktssonar voru tilefni stofnunar þjóðargrafreistins. Einar varð vökumaður skáldareistins, fyrsti „landnemi Valhallar íslenskra snilldarmanna.“

Þessi mynd af jarðsetningunni á Þingvöllum 27, janúar 1940 er í þriðju og lokabók Guðjóns Friðrikssonar um Einar Benediktsson, bls 384. Ljsm. Vigfús Sigurgeirsson, Kópía í eigu Iðunnar. Þessir eru þessir nafngreindir: Sr. Ólafur Magnússon í Arnarbæli lengst til vinstri. Síðan eru fimm söngmenn, þá sr. Gísli Skúlason. Hlín Johnson er næst kistunni og við hlið hennar Eggert Claessen, sem Hlín heldur í. Már Benediktsson er dökkklæddi maðurinn við hlið Eggerts, síðan Sigurgeir Sigurðsson biskup, Ólafur Haukur Ólafsson og Gústaf Jónasson. Sr. Hálfdan Helgason á Mosfelli moldaði. Maðurinn lengst til hægri var óþekktur samkvæmt myndatextanum. Yfir kistunni var bláhvíti fáninn, sem Einar hannaði og vildi að yrði þjóðfáni Íslendinga.

Nýlega hafa tillögur verið settar fram um uppgröft líkamsleifa Jónasar Hallgrímssonar og umræður hafa verið líflegar um framtíð grafreitsins. Hvað verður um hann? Sem gamall Þingvellingur hef ég skoðun á þeim málum, en reifa ekki að sinni. 

Helsta heimild þessarar greinar er rit Jónasar Jónssonar frá Hriflu um Einar, einkum áhugaverð og ítarleg aðfararorð, þ.e. formáli bókarinnar. Einar Benediktsson, ljóð hans og líf. Þingvallaútgáfan, Reykjavík, 1955. Almennt um þjóðargrafreitinn að baki þessari smellu. Þingvallabók Sigrúnar Helgadóttir er góð heimild um Þingvelli og bækur Guðjóns Friðrikssonar um ævi og störf Einars. En þessar bækur og bækur um Þingvelli hafa ekki getið eða skýrt hvernig aðdragandi skáldareitsins tengdist stjórnmálum og útfararágreinini.

Ef einhver getur bent mér á aðrar og ítarlegri heimildir um skáldareitinn þætti mér vænt um. Netfangið mitt er s@sigurdurarni.is Myndin hér að ofan er af Elínu Sigrúnu Jónsdóttur, Jóni Kristjáni og Fönn á Skáldareitnum 17. júní 2026. Við vorum á leið í Skógarkot. Steinhellurnar eru á leiðum stórskáldanna. 

Mataruppskriftir

Grillaðar kjúklingabringur með sítrónu og hvítlauk

Sumir, sem kvarta yfir að kjúklingabringur séu þurrar og ólystugar, ættu að elda þennan rétt. Sítróna, hvítlaukur og kryddin hafa um aldir verið nýtt til að bragðbæta kjúkling. Svo er lykilmálið að fletja bringurnar vel út. Þá steikjast þær jafnt og bitarnir haldast safaríkir en ofþorna ekki.

Fyrir 6

Hráefni

  • 900 g beinlausar og skinnlausar kjúklingabringur
  • 1 stór sítróna, auk sítrónubáta með matnum
  • 4 hvítlauksgeirar, afhýddir
  • 2 bollar fínsaxaðar kryddjurtir, svo sem steinselja, kóríanderlauf, basilíka, mynta eða blanda af þessu
  • 3 msk. ólífuolía, auk meiri olíu til að smyrja grillið
  • 1¼ tsk. gróft salt
  • ¾ tsk. nýmalaður svartur pipar

Matseld

Fletjið kjúklingabringurnar

Þynnið kjúklingabringurnar. Besta aðferðin er svonefndur fiðrildaskurður á bringunum, sem er þverskurður. Á vefnum er ljómandi myndband – að baki þessari smellu – sem sýnir vel skurðinn. Leggið bringu með sléttu hliðina á skurðarbretti og þykka endann upp. Skerið bringuna þvert án þess að skera alla leið í gegn. Takið efri hliðina og leggið við hlið þeirrar neðri. Setjið síðan bökunarbréf eða plastfilmu undir og yfir, lemjið með kökukefli (eða öðru hentugu barefli) og jafnið út. Gætið þess að rífa ekki kjötið. Endurtakið með hinar bringurnar.

Gerið marineringuna

Rífið sítrónubörk með rifjárni yfir skál. Kremjið hvítlauksgeirana einnig út í skálina. Kreistið safann úr sítrónunni útí og hrærið síðan kryddjurtum, ólífuolíu, salti og pipar saman við.

Marinerið kjúklinginn

Setjið útflattar bringurnar í marineringuna. Snúið þeim, nuddið marineringunni jafnt yfir allt kjötið. Látið standa við stofuhita í að minnsta kosti 15 mínútur ef elda á strax. Annars má hylja kjúklinginn og geyma í kæli í allt að fjórar klukkustundir. Takið hann úr kæli rétt áður en grillið er hitað.

Hitið grillið

Hitið grill í fremur háan meðalhita. Grillið er tilbúið þegar hægt er að halda hendinni um 12–13 cm fyrir ofan grindina í 3–5 sekúndur. Hreinsið grillgrindina ef þörf er á. Setjið olíu í samanvöðlaðan eldhúspappír, grípið um hann með töng og strjúkið yfir grillgrindina. Ef ekki er útiveður má nota góða grillpönnu á eldavél.

Grillið kjúklinginn

Leggið kjúklinginn á smurða grindina ásamt marineringunni sem loðir við hann. Breiðið vel úr hverju stykki svo það liggi flatt og jafnt. Grillið í 3–5 mínútur, með lokið niðri ef gasgrill er notað, þar til neðri hliðin er vel brúnuð og kjötið losnar auðveldlega frá grindinni. Snúið kjúklingnum og grillið í 2–3 mínútur til viðbótar. Kjötið á að vera rétt eldað í gegn en enn safaríkt. Færið á fat og látið hvíla í um 5 mínútur áður en kjötið er skorið niður. Berið fram með sítrónubátum. Afganga má geyma í lokuðu íláti í kæli í allt að 5 daga.

Margs konar sósur má útbúa með þessum rétti, t.d. jógúrtsósu í anda kjúklingskryddunarinnar: 200 g grísk jógúrt; 1 hvítlauksrif, fínt rifið; 1–2 msk. sítrónusafi; 1 msk. ólífuolía; 2 msk. saxaðar kryddjurtir og salt og svartur pipar. Hrærið öllu saman og látið standa í 10–15 mínútur. Ef sósan er mjög þykk má þynna hana með einni matskeið af köldu vatni.

Grænt salat með sítrónuediki er meðmælanlegt eða grískt salat. Nýjar kartöflur eru klassík.

Þökk fyrir matinn, Guð minn góður.

Gefðu að hverri systur, bróður,

sem að hér gengur út og inn

ávallt hann bendi’ á kærleik þinn.

höf. borðbænar: Sigurður Ægisson